"De Kook” op een Amby's feest

Uit Amiepedia
Naar navigatie springen Naar zoeken springen

In het midden van de 20ste eeuw werd natuurlijk ook gefeest. Met name als er een bruiloft was, bij een eerste H. Communie of bij een belangrijk jubileum kon men flink de bloemetjes buiten zetten. Een zaaltje met orkest huren was er echter vaak niet bij. Niet alleen was dat voor de meeste mensen erg duur, maar zaaltjes en orkesten waren ook niet in de frequentie van de 21ste eeuw aanwezig. Een feest werd bij de meeste mensen dan ook thuis gevierd. Zeker bij bruiloften was het de gewoonte dat het feest werd georganiseerd door de ouders van de bruid en in háár ouderlijk huis. Er waren in die tijd nogal veel grote gezinnen en van zowel bruid als bruidegom kwam in de regel de hele familie naar het feest. Bij de voorbereiding daarvan kwam heel wat kijken, waarbij “de kook”, het klaar maken en uitserveren van de culinaire zaken, vaak het leeuwendeel in beslag nam.

Bruiloftsfeest

Menu van een bruiloftsdiner, op tafel gelegd naast elk couvert

Min of meer traditioneel werd op een wat groter feest, zoals een bruiloft, een “vast feestprogramma” gehanteerd. Allereerst was het de gewoonte dat er na de bruidsmis samen koffie werd gedronken, want vaak ging men in de ochtend nuchter naar de H. Mis en had iedereen na het kerkbezoek gezonde trek. Na dit verlate ontbijt werd op het bruidspaar getoost, werd samen menig glaasje gedronken en gezellig met elkaar gekeuveld. Tegen 13.30 uur stond een diner op het programma, dat uit meerdere gangen bestond. Rond een uur of vijf ’s middags was er voor iedereen koffie en vlaai, ook voor de mensen die het bruidspaar kwamen feliciteren. Tegen acht uur ’s avonds werd de inwendige mens nogmaals verwend met een uitgebreide koude schotel met broodjes.

Voorbereidingen

Dit betekende dat er in de dagen vooraf heel wat voorbereidingen moesten gebeuren. Zijn er voldoende tafels en stoelen of moet er ergens worden geleend? Kan al dat meubilair op de binnenplaats in de tuin (op de pleij beej de moostem) en is er bij regenweer voldoende plek binnen? Zijn er genoeg helpende handen om alles klaar te zetten, de tafels met wit laken (of wit tafelpapier) te bekleden en is er voldoende servies en bestek om iedereen te kunnen voorzien?


De meeste voorbereidingsuren werden vooral in de keuken besteed. Vlaaien werden vaak al enkele dagen voor de grote dag thuis gemaakt - met fruit uit eigen tuin - en daarna naar de bakker gebracht om in diens grote broodoven gebakken te worden. De ingrediënten voor het diner en de kawsjotel werden veelal uit de eigen moestuin (moostem) verzameld. Ook gebeurde het dat een eigen varkentje, enkele konijnen of kippen werden geslacht, welke speciaal voor het grote feest waren vetgemest. En dat alles moest natuurlijk ook worden gekookt, gemarineerd, gebraden, ingemaakt of anderszins worden bereid.

Daartoe waren in de meeste gezinnen voldoende (dames-)handen aanwezig, want in de regel hielpen zowel vooraf als tijdens de grote dag zussen en tantes flink mee in de keuken. Ook bij het uitserveren van de gerechten en andere versnaperingen (fris, bier, wijn) werd onderling menig handje toegestoken. Maar omdat de dames van de familie natuurlijk ook van het feest moesten kunnen genieten werd vaak hulp ingehuurd: mensen die speciaal voor het feest kwamen koken: “de Kook” werd dan besteld.

Christien en Marie

Plek van de voormalige gangk naast de vroegere kapper Smeets

In Amby waren twee dames die zich gespecialiseerd hadden in het culinair voorbereiden van dergelijke feesten: Christien (geb. 1917) en Marie Smeets (geb. 1906). Beide zussen woonden in hun kinderjaren, samen met een derde zus en hun ouders, in een huisje aan de gangk (een steegje) bij voormalig kapper Theijke Smeets aan de Dorpsstraat en waar later het chocoladewinkeltje werd gevestigd. Een deel van deze steeg is nu nog te zien rechts naast het pand met huisnummer 38 aan de Ambyerstraat-Noord. Deze steeg is nu aan de achterkant open gebroken en rechts ervan zijn rond de eeuwwisseling appartementen en winkels gebouwd.

Woning Christien en Marie aan de Dorpsstraat, bij het begin van de afbraak

Op volwassen leeftijd is een zus in Midden-Limburg in een klooster getreden als zuster Serafica. Christien en Marie bleven beide vrijgezel en gingen samen wonen in een huis aan de overkant, op nummer 35. Dit huis en aanpalende woningen zijn begin 20ste eeuw gesloopt en hebben plaats gemaakt voor appartementen en de supermarkt op de hoek van het Severenplein en de Ambyerstraat Noord.



De moestuin (moostem) naast het huis



Werklustige Sjlaaimetten

Aan het werk in de keuken tijdens een bruiloft in 1964, met Marie op de voorgrond

Naast hun huis hadden Christien en Marie een redelijk grote moestuin (moostem), waarin groente werd gekweekt. Met name uien, prei, selderij en ander soppegreun werd door hen veelvuldig groot getrokken. Van deze groenten werden bosjes gemaakt, waarmee ze elke vrijdag met de handkar naar de markt in Maastricht gingen. Het waren dus rasechte Sjlaaimetten uit Amby. Het bekendst zijn Christien en Marie echter geworden omdat ze ingehuurd konden worden om te koken op bruiloften en andere feesten in Amby. Naast kookpotten en pannen kon in die tijd zelfs servies en bestek bij hen gehuurd worden. De feestende familie hoefde zich voor wat het eten tijdens “de grote dag” betreft dan amper nog iets daarvan aan te trekken. Zelfs het afruimen en de afwas werd door hen gedaan en altijd in schone, hagelwitte schorten. Marie en Christien genoten vanwege hun reputatie als “de Kook” alle vertrouwen!

Hun misschien wel bekendste gerecht was hun onvervalste Kawsjotel. Deze werd door beide dames vakkundig klaar gemaakt en rijkelijk gegarneerd met wat voorhanden was. Van één bruiloft (in 1953) is bekend dat de feestende familie aan tafel ging zitten voor het diner en sommigen zagen dat Marie en Christien op dat moment pas het konijn op het vuur gingen zetten. Dat was verwonderlijk, want volgens traditioneel recept behoort konijn op het kookvuur toch geruime tijd gaar te pruttelen. Als dat nog maar goed kwam! Maar toen het konijn enige tijd later werd opgediend, smaakte het overheerlijk. De ervaring van beide kokende dames was dat door het gezellige geklets van de feestelingen de maaltijd langer duurde dan normaal en het konijn dus ruim de tijd zou krijgen om te garen!

Traditionele recepten

In het begin van hun kooktijd werden vooral traditionele recepten gemaakt. Genoemd zijn al de beroemde koude schotel en het Limburgse konijn-in-zoetzure-saus. Gerechten als erwtensoep-met-varkenspoot, reubensoep of andijviestamppot waren uiteraard meer de doordeweekse kost, maar tijdens feesten hebben vast en zeker ook de schuimtaart (met rode bessen en aardbeien), stoofpeertjes of eigen gemaakte rode-bessenjenever hun opwachting gemaakt. Wie geïnteresseerd is in deze meer traditionele recepten, dikwijls gemaakt met wat uit eigen tuin voorhanden was, verwijzen we graag naar het artikel Oude Ambyse recepten.

Ambyse reputatie

Op deze manier verdienden Christien en Marie, als voorloper van latere traiteurs, de kost. Door het overlijden van een der zussen en de tanende gezondheid van de ander zijn aan de kookactiviteiten een einde gekomen. Beide dames bouwden vanwege hun succesvolle resultaten en werklust echter een uitstekende reputatie op in Amby, die menigeen zich nog steeds herinnert.






Trevia

Het ouderlijk gezin van Christien en Marie woonde, zoals vermeld, aan de Dorpsstraat 38 in een huisje "aan de gangk". Vader Smeets is geboren en opgegroeid in het pand waar sinds 2016 café De Kardinaal is gevestigd. Opa en oma Smeets-Lonis hadden hier café tussen 1876 en 1912, waarna hun zoon Lambertus het café - met bakkerij - overnam. De schoonmoeder van opa Smeets hielp ook mee in het café: weduwe Lonis-Bovens. Een kleindochter van deze mevrouw trouwde met Pierre Soons (zie artikel Pierre Soons Timmerwerken). Schoolmeester Smeets, die oude dialectverhalen in het Ambys dialect schreef (zie artikel Een dialectverhaal uit 1882), was een oudoom van Marie en Christien.