Amby en zijn vergeten veld- en straatnamen

Uit Amiepedia
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Een stukje verdwenen Amby uit 1964. De Kuilenstraat, links de weg naar Rothem (rotonde) en rechts de Kuilenstraat richting de Holstraat (Jumbo) in Rothem.

Nu de zon ons aardoppervlak weer opwarmt en de dagen weer duidelijk aan het lengen zijn, mogen en kunnen we weer naar buiten. Vrije tijd wordt tegenwoordig intensief beleefd. In tegenstelling tot, grofweg, de jaren voor 1960. De eerste helft van vorige eeuw en zeker de eeuwen daarvoor kenden we geen CAO waarin recht op vrije dagen was opgenomen.

Het voorjaarswerk in onze tuin roept, maar ook de wandelschoenen en de fiets worden in conditie gebracht om erop uit te trekken. Recreëren in de natuur is een groot goed geworden. We wandelen en fietsen wat af en doen dat zeker ook in Amby. In en rondom ons dorp zijn volop mogelijkheden om te genieten van flora en fauna. Wandelpaden, fietstrajekten, ze zijn er in ruime mate. Nu zijn ze te herkennen aan officiële benamingen en aanduidingen. Maar hoe ging dat enkele honderden jaren geleden? In dit artikel wandelen we ongeveer 250 jaar geleden rondom Amby aan de hand van vergeten veld- en straatnamen. Wandelt u mee?

Belastingaangifte uit 1767 en 1776

Op de landerijen in en rond ons dorp werd hard gewerkt. De werkdagen werden besteed aan planten, maaien, oogsten of beheren van land en heide door middel van begrazing. Op de dag des Heren, zondag, werd dan met vrouw en kinderen een rondje gemaakt langs de bewerkte akkers om “te kijken, of het goed was”. En natuurlijk werd al dat bezit geregistreerd en was er toentertijd al sprake van het betalen van belasting door boer en burger. Zij het dat de aangifte een eenvoudig briefje was, waarop men het onroerend bezit opschreef. In een grondaangifte uit 1767 en 1776 blijkt dat percelen die men bezat, aangeduid werden met de omgevingsnaam of verwezen naar een gebouwtje of toegangsweg. Deze aanduiding was belangrijk. Want anders dan tegenwoordig was er nog geen kadastraal perceelsnummer waaraan een perceel te herleiden was. In officiële stukken moest dus zo precies mogelijk beschreven worden waar een stuk grond lag. Dit deed men aan de hand van de veldnamen én een beschrijving van de eigenaren van de naastgelegen percelen.

Wie kent ze nog?

De oude straat In de O met het typerende kapelletje gezien vanuit de Hagenstraat

Een akker lag toen ook al “op de Heukel”, een ander perceel aan de Molenweg en een weiland lag aan het “kerkstraetje”, de huidige Longinastraat (en nee niet de Ambyerstraat Zuid die tussen de jaren ’30 – 1970 eveneens Kerkstraat heette). Ze lagen er wel, maar die locatie werd gekenmerkt onder een andere naam. In 2022 is de Molenweg in het oosten zeer zeker bekend. Ook het Severenpark zal zonder veel moeite te vinden zijn. De Geusselt is een makkie. Dat in de loop der tijd veel gesloopt, gebouwd, aangelegd en verlegd is, zal ook duidelijk zijn. Maar helaas weten we, anno nu, niet meer waar het “Kerckevelt” lag. Ooit gehoord van de “Cruijsstraat”? En kent u de locatie: “Op den Camp”?

In prachtig schrift deed moederoverste Ancilla van het Annunciatenklooster te Maastricht aangifte van de grond die het klooster in haar bezit had, waaronder het 'Sleutelstuck' gelegen in het 'Daeldervelt', in 1727 meegebracht als 'bruidschat' van een nieuwe kloosterlinge, Maria Geurts.

Omgeving In de Pin

Het wordt moeilijker, maar niet onoplosbaar, als we op de belastingaangifte “In de Doei” tegenkomen. In 2019 is op initiatief van de Joonkheid een aantal oude benamingen weer teruggebracht in het straatbeeld. De oude benaming “De Doei” werd als onderschrift aangebracht onder de straatnaam “In de O”. Maar wie weet nog dat diezelfde “Doei” leidde naar “De Benete”, het gebied tussen Westrand en de A2/A79? En diezelfde “Doei” had ook ooit de naam “Broeksteeg”.

We wandelen vanuit de Hagenweg over de Molenweg richting A79. Hier kan men rechts bergop, richting De Dellen. Wist u dat dit gebied de mooie naam “De IJseren Coulen” werd geheten? Vandaag de dag wordt het noordelijk gelegen stuk van de Molenweg “IJzeren Kuilenweg” genoemd. Afgeleid hiervan bestaat zowel in Rothem als in Amby het “Couleveld” en “Coulestraatje”, oftewel de Kuilenstraat. Vanuit Rothem komend naar Amby, waar het A79-viaduct ligt bevond zich “ ’t Pötsje” of de “Gieskensputweg”. Deze weg is gedeeltelijk verdwenen vanwege de aanleg van de rijkswegen daar. Lopen we echter Amby binnen, dan doen we dat niet langs de Ambyerstraat Noord of de vroegere Eindstraat. Nee, dat was de “Cruijsstraat”, later ook wel “Aan het kruis” genoemd. Daar aan de overkant van kapel “Aan het Kruis”, de Westrand en Hoeve Waterrijk bevond zich het “Daelderveld”. Dat waren de weilanden en akkers tussen Ambyerstraat Noord- Molenweg – Hagenstraat, nu Ambyerveld genoemd. In datzelfde Daelderveld lagen landerijen die de naam “Sleutelstuck”, “Scheperjansweide” en “achter het Heilig Huisken” heetten.

Beschrijving van de 'Scheperjansweide' in de grondaangifte van dhr. Cruts, eigenaar van de Hagenhof of Tiendschuur.

Van Galgenweg en Vloedgraaf

Zoals menigeen weet loopt de Bodemsweg vanaf de Molenweg tot nabij het schietterrein op de Ambyerhei. Deze werd destijds “In den Booijem” genoemd en de velden eromheen “Bodemsvelt”. Logisch toch? Al wandelend over die Bodemsweg richting hei passeren we de verdwenen “Gawweweg” oftewel de “Galghenweg” of “Gouwenpad”. Deze naam doet, met een beetje verbeelding, denken aan de terechtstelling van lokaal gespuis, simpel door middel van ophanging aan de galg. Barbaars nietwaar. Menig misdadiger heeft getracht te vluchten via “Op de Busch”, richting Meerssen. Moe van het wandelen? Dan rusten we even uit en gezeten op een omgewaaide boom op de “Roleten”, het gebied nabij de Heihof, bekijken we de omgeving. Onze blik dwaalt over het “Swinsdel”, oftewel de landerijen tussen “Den Dousberg”, grenzend aan de Rasberg, en de Bodemsweg. In het midden, richting Berg en Terblijt, herkennen we “Op den Hoeve”, de “Hoeverenweg”. Voor de duidelijkheid: deze heet nu de Hooverenweg. Maar kom, we maken ons rondje over de hei af. Bijna bovenaan, ruim voor de Heihof gaan we links, we volgen de vluchtweg van de ontsnapte snoodaard over de huidige Bosweg richting Olieberg, toentertijd “Op de Busch” genoemd, tegenwoordig Op den Bosch. Bovenaan de “Koudreef”, de verlengde Hagenstraat, gaan we weer links over de mooie holle “Koudreef” bergafwaarts. Halverwege passeren we weer de, nu doodlopende, “Galghenweg” om beneden aan de, ons bekende, Molenweg uit te komen. We richten ons vizier op de bebouwde kom en passeren zuidwaarts lopend de landerij “Seven Morgen” en even later “ Het Sleutelstuck”. Ter hoogte van speelterrein Tina kunnen we genieten van het mooi glooiende landschap. Wist u trouwens dat vanuit dit gebied Amby’s een ‘stroompje’ zijn weg zocht en vond richting Maas? Deze “Vloedgraaf” stroomde vanaf het plateau via een greppel over het huidige speelterrein “Tina”, doorsneed het gebied “Achter de Heuf” - tegenwoordig beter bekend als Achter de Hoven - om ter hoogte van Hof van Huntjens/oude gemeentehuis, midden in het centrum, zijn weg te vervolgen dwars door Amby richting Maas. Stroompje is misschien niet de juiste benaming, er stroomde alleen water bij hevige regenval. Vandaar de naam Vloedgraaf. Graaf is Limburgs voor een graft/greppel.

Grondaangifte van de ervan van Marten Honds, eigenaar van de Heihof uit 1776 waarin eerst de landerijen 'Op de Busch' staan beschreven en een stuk land dat van de heyde is afgesteeken. Over de landerijen wordt slechts halve schat betaald, dat wil zeggen dat de grondbelasting gehalveerd werd vanwege de slechte grond. Bovenaan de 'heide' was veel kiezel en de vruchtbare löss was uitgespoeld het dal in.

Rond de kerk

Genietend van de ongerepte natuur lopen we terug naar de bewoonde wereld en concentreren ons op de omgeving van het toenmalig kerkje, om daar onze dorst te laven bij een van de diverse kroegjes die Amby kende. We naderen via het “Kerkestraetje” (nu Longinastraat) de kruising Longinastraat - Severenstraat met de Ambyerstraat Noord/Zuid. Daar waar nu de nieuwe wijk Amby Zuid-Oost is verschenen, lag tussen Molenweg, “Putjesweg” (de huidige wandelweg Peutgensweg) en Kerkstraat het “Kerckevelt”. Een deel hiervan werd het “Pastorievelt” genoemd. Uiteraard was dat gelegen achter de toenmalige pastorie, die weer naast hoeve Klein Geusselt lag.

Uitsnede van de eerste kadastrale kaart van Amby uit de eerste helft van de 19e eeuw (ca. 1830) Hierop lezen we o.a. het Kerkestraatje, de Koudreef, Hoovereweg en de Bodemsweg.

Tijd voor een afzakkertje

Moe maar voorlopig voldaan van deze wandeling uit 1770? Dan duiken we rond het kleine kerkje ergens een van de kroegjes binnen voor een afzakkertje. De vriendelijke waardin zal ons zeker verwelkomen met een blonde versnapering. Hebt u genoten ? Dan wandelen we een andere keer door de overige dreven van Amby. Proost.

luchtofoto genomen door de geallieerden in jul i1944. Centraal zien we de groene gordel, de Benete, tussen Amby (rechts) en Limmel (links). De doorkruisende weg is de Sevenstraat.
Deze foto uit 1976 laat de bouw zien van de Hovenbuurt, genoemd naar de veldnaam Achter de Hoven


Wandelroute door Amby. De letters verwijzen naar (oude) veldnamen.


Letter Benaming Benaming dialect Herkomst benaming
A Op de Heukel Op de Heukel Een heukel was een stuk land om het vee te hoeden in gemeenschappelijk gebruik bij de inwoners van het dorp.
B Kerkstraatje Kèrksjträötsje Het straatje liep door de de zogenaamde kerkwei aan de noordzijde van de straat en het kerkeveld aan de zuidzijde. De kerk had hier veel grondbezit.
C Kerkeveld Kèrkeveld De kerk had hier veel grondbezit.
D Kruisstraat / Aan 't Kruis Aan 't Kruus Waarschijnlijk heeft op de hoek In de O / Ambyerstraat Noord altijd een kruis gestaan later vervangen door een kapel 'Aan 't Kruis'.
E Op den Kamp onbekend Een kamp was in gebruik voor de teelt van bijzondere gewassen, zoals hennep (touw), vlas en verschillende soorten groenten. Omheind met een haag om loslopend vee buiten te houden.
F In de O In d'n doei In de O was de benaming voor een groot gedeelte van het veld tussen het Severenpark en de Ambyerstraat Noord gelegen. Bij hoog water liep dit gebied snel onder water, de naam Oo schijnt hiernaar te verwijzen (Eau = Water). De straat In de O heette eerst broeksteeg, het broek was een laaggelegen moerasachtig gebied. Later werd deze straat In de O genaamd.
G Beemden of Bemden de Benete (klemtoon op eerste lettergreep) De beemden waren het laagst gelegen gedeelte van Amby ongeveer precies gelegen waar nu de autoweg ligt. Een beemd is een stuk hooi- of grasland in moerasachtig gebied. Ter plaatse van de autoweg lag een uniek stukje hoogveen, heel uitzonderlijk voor deze regio.
H IJzeren Kuilen Iezere Koele De IJzeren kuilen waren grindgaten zowel in Amby als Rothem gelegen waar kiezel werd gedolven. Vanwege de hoge concentratie rode ijzererts kregen deze kuilen de naam IJzeren Kuilen.
I Kuilenveld Koeleveld Het Kuilenveld (meestal Koeleveld genaamd) verwijst naar de IJzeren Kuilen en de kiezelwinning die hier plaats vond.
J Gijskensputweg 't Pötsje De Gijskensputweg was een verbindingsweg tussen de Ambyerstraat Noord en Mariënwaard, Weert. De naam verwijst waarschijnlijk naar een put van 'Gijske' die hier mogelijk heeft gestaan.
K Daalderveld onbekend De naam verwijst eveneens als het Bodemsveld naar de lage ligging van het veld in het Maasdal.
L Het Sleutelstuk onbekend Een sleutelstuk is een korte steunbalk onder een draagbalk in een gebouw. Het heeft vaak een karakteristieke vorm, zoals dit perceel vroeger ook uitzag.
M Scheperjansweide onbekend In 1699 wordt in de kerkegisters opgeschreven dat deze weide ooit toebehoorde aan Jan Wenten, Scheperjan genaamd. Een scheper was een schaapsherder. Gedurende de hele 18e eeuw is deze naam in gebruik gebleven.
N Achter het heilige huisje onbekend Deze benaming verwijst naar een kapel dat ooit in de punt stond van de Molenweg die zich kruiste met de Kuilenstraat, tegenwoordig aan de Rothemse kant van de A79 gelegen.
O In de Bodem / Bodemsveld in de Boojem Zo genoemd vanwege de lage ligging in het Maasdal.
P Galgenweg of Gauwenweg Gawweweeg Deze naam doet vermoeden dat deze landweg richting een galg liep. Mogelijk was dit ook het geval. De Galgenweg leidde naar de Dousberg. Een dousberg is een plek waar gerecht werd gesproken. Uit archiefstukken blijkt dat op de Rasberg ooit een galg heeft gestaan. Dit dient echter nader onderzocht te worden.
Q Op den Bosch Op de Bösj Deze benaming lijkt te verwijzen naar het bos dat de hellingrand van het Maasdal tooit. Maar dat is een misvatting. Deze bosrand is nog relatief nieuw (in de 20e eeuw gegroeid, daarvoor was het heide). Op de Bosch ligt boven het 'Klein Boschveld' en 'Groot Boschveld'. Deze velden grensden aan de Molenweg enerzijds en de Galgenweg anderzijds. Hoewel hier vandaag de dag ook bossages op staan was dit vroeger landbouwgrond. De benaming verwijst waarschijnlijk naar de tijd dat de heide en maasdalhelling is ontgonnen van het bos waarmee deze streken was begroeid na het vertrek van de Romeinen.
R Roleten (klemtoon op eerte lettergreep) onbekend Herkomst van deze naam is vooralsnog onbekend.
S Swinsdel onbekend Een del is een droog dal, een droge greppel. Vandaar de benaming van 'de Dellen' voor het bosgebied dat in de volksmond Amiër of Meersjener hei heet. Waar het voorzetsel Swins vandaan komt is onduidelijk. Mogelijk van swijnen, maar het kan ook een afgeleide zijn van Wijn(andus). Dus het dal van Wijn.
T Dousberg Doesberg Op een oorkonde uit 1146 staat dat op de Dulceberg bij Mastricht rechtszittingen plaatsvonden. Hiermee wordt de Dousberg aan de westzijde van de stad bedoeld. Maar dat op de Ambyse Dousberg rechtszittingen plaatsvonden is goed mogelijk. Hier (in de buurt) stond namelijk ook een galg. Verder historisch onderzoek zal dit moeten uitwijzen.
U Rasberg Rasberg Waarnaar de naam Rasberg verwijst is onduidelijk. Ras zou een oude benaming zijn voor 'tol', maar dit is een verhaal uit de overlevering.
V Op den Hoeven Op de Heuf Met hoeven wordt hier het meervoud bedoeld van hof (hoef). En met hof wordt de ouderwetse benaming voor groentetuin bedoeld. Hier werd groenten geteeld voor met name de Maastrichtse markt.
W Hoeverenweg Hoovereweeg De Hoeverenweg (thans Hooverenweg) loopt vanaf de Molenweg de hei op richting Berg en langs 'Op den Hoeven'.
X de Heide de Hei Lang niet iedereen weet wat bedoeld wordt met de Hei. Er is immers geen heide te bekennen in Amby. Deze naam verwijst dan ook naar de tijd dat het bos 'de Dellen' nog niet bestond en begraasd werd door schapen en vee uit Amby en Berg. Overigens was de heide groter dan het huidige bosgebied. De bovenste rij akkerpercelen tegen de bosrand gelegen waren tot in de 18e eeuw nog heide. Daarom wordt in de volksmond nog steeds 'de hei' gezegd tegen zowel dit stukje agrarische grond als het bosgebied.
Y Koedreef Kooidreef Deze holle weg leidde het vee van Amby naar de Hei en vice versa. De Heide was tot aan het begin van 20e eeuw in gebruik bij de (kleinere) boeren uit Amby die hier hun vee lieten grazen.
Z Seven Morgen onbekend Deze naam verwijst naar een oppervlaktemaat. Een morgen land was de oppervlakte aan land dat men op een dag kon bewerken, iets kleiner dan een hectare. Zeven morgen waren dus (bijna) 7 hectare grond.
AA Vloedgraaf Vloedgraaf Deze graaf (greppel) liep vanaf het plateau het maasdal in dwars door Amby. Bij hevige regenval (vloed) kon het regenwater zo een weg vinden naar de Maas.
AB Peutgensweg Pötsjesweeg Het is niet duidelijk wat de herkomst is van deze naam. Mogelijk verwijst deze naar een oude waterput.
AC Pastorieveld onbekend Aan de Ambyerstraat Zuid lag eeuwenlang het huis van pastoor, de pastorie. De gronden die pastoor bewerkte noemde men het pastorieveld. Deze gronden maakten deel uit van het grotere kerkveld.