Beleving van de jaarwisseling en nieuwjaarsdag

Uit Amiepedia
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Sfeertje: vuurwerk oudejaarsnacht

Een van de oudste feesten van de mens is het vieren van het begin van een nieuw jaar. De drinkbekers werden eeuwen geleden al geheven tijdens de zonnewendefeesten.

In dit artikel, op de drempel van 2024, brengt de redactie van Amiepedia natuurlijk ook de beste wensen voor komend jaar over aan al onze volgers en natuurlijk ook aan de lezer van dit artikel. Maar tevens gunnen we u een déjà vu, een herkenbare blik in het verleden, in de tijd waarin de top 2000 een onbekend begrip was en waar polariserend gedrag gelukkig ver van de samenleving stond.

De redactie vroeg aan medewerkers, redactieleden en sympathisanten van Amiepedia naar hun herinneringen aan de beleving van de jaarwisseling en nieuwjaarsdag in Amby. Zoals gezegd: voor veel mensen heel herkenbaar.

Kranten, advertenties, een kaartje

Nieuwjaarswens van politiefunctionaris dhr. Donners; Limburgs Dagblad 13 december 1967

Naar goed katholiek gebruik wensten we elkaar vroeger in het katholieke zuidelijk Nederland een Zalig Nieuwjaar. Het gebruik om elkaar via een kaartje, een mailtje of een stevige handdruk de beste wensen over te brengen was en is er nog steeds. In de jaren 1960 zond Dhr. Donners, politiefunctionaris in Amby, bijgaande brief naar de regionale krant. De traditionele nieuwjaarskaart is inmiddels vervangen door een grafisch gelikt vormgegeven exemplaar in een envelop. De oude nieuwjaarskaarten zijn inmiddels gewilde verzamelobjecten geworden. Anno 2023 zijn de sociale media een stevige concurrent geworden van de lokale krant. Tijden veranderen, zo blijkt ook met nieuwjaar. Een mooi voorbeeld hoe het was, blijkt uit de jaarlijkse kerst- en nieuwjaarswensen van de Ambysche ondernemers via de krant aan de bevolking.

De Trompet; kerstkrant Harmonie van o.a. 2001


De “Trompet” van Harmonie St. Walburga

Bij de oudejaarstradities hoort ongetwijfeld dat de middenstand en het plaatselijke bedrijfsleven in en rond Amby hun nieuwjaarswens overbracht aan hun clientèle in en buiten Amby. Voordat er allerlei plaatselijke huis- aan huisbladen, week- en maandblaadjes of andere periodieken op de markt kwamen, werden die wensen overgebracht via de reguliere dagbladen. Na de Tweede Wereldoorlog verschenen er steeds vaker bovengenoemde plaatselijke bladen, waarin die advertenties een plekje vinden. In Amby verscheen in 1964 de allereerste “Trompet”. Dit is een contactblad van onze Harmonie St. Walburga, dat vanaf dan jaarlijks verschijnt rond de Kerst- en Nieuwjaarstijd. Er werd een korte terugblik op het afgelopen jaar geworpen en vooruit geblikt naar het jaar dat komen gaat. Vanaf 1964 heeft de “Trompet” steevast de ondernemers van Amby, maar ook buiten Amby, aan zich weten te binden om te adverteren. Voor de harmonie een prettige manier om inkomsten te genereren en voor de adverteerders de mogelijkheid direct hun klanten te bereiken met reclames en heilwensen. Contactblad de “Trompet” bestaat nog steeds en heet op een gegeven moment “Kerstkrant de Trompet” en momenteel wordt het “Kerstkrant & Jaarboek” genoemd. De eerste jaren werd de Trompet volledig handmatig gemaakt en met behulp van een eenvoudige stencilmachine in elkaar gezet. Ook de advertenties werden met de hand getekend. Later wordt de “Kerstkrant” glossy-er, professioneler en uitbesteed aan een drukkerij.

Met de hand gemaakte Nieuwjaars advertenties, creativiteit ten top


Oudjaarsavond, vooral samen

Bekend is het Duitse ‘Gutes Neues Jahr’, het Engelse ‘Happy New Year’, het Franse ‘Bonne année’ en waarschijnlijk nog vele andere internationale wensen. Nog steeds is er nauwelijks een feest denkbaar waaraan wereldwijd zoveel rituelen en gebruiken verbonden zijn dan het feest van oud op nieuw. Wereldwijd, maar ook landelijk en regionaal, tot zelfs plaatselijk toe. Typerend in de jaren van al onze ondervraagden was de behoefte om vooral samen te zijn. In een groep bekenden, gezellig, samen, oud op nieuw te vieren, het liefst in besloten kring. Dat kon het gezin zijn, een vereniging, een vriendenkring of gezellig samen in een café. De herinneringen komen boven en daar hoort natuur het verhaal bij over de Nederlandse traditie van de wafels, oliebollen en in Centraal en Noord-Nederland appelflappen, zoals Henny vertelt: “Oudejaarsavond waren we met de hele familie bij pap en mam. Mijn vader was van oorsprong van Groningse komaf. Mam maakte appelflappen en er was fris, wijn en bier en volop chips e.d. Er werd altijd gezellig gekletst en gelachen.”

1955: Nieuwjaarswensen in de krant

Marlie voegt toe: “We kwamen samen met vrienden en er werd bijgelegd voor spijs en drank. Om 24.00 uur gingen we naar buiten met sterretjes-vuurwerk en er werd om de kerstboom gedanst”. Heel traditioneel, maar wel perfect passend binnen de traditie. Weer een andere mooie reactie kwam van Marieke en Janneke. Zij vierden de jaarwisseling samen met hun vriendenclub, allen om en nabij de 20 jaar. Deze groep vrienden en vriendinnen bestond reeds sinds het verlaten van groep 8 van de basisschool. Ze trokken van café naar café, van Richard van Kaffee de Vrede (nu ’t Sjinkske) naar Maurice Coenen van café De Coen (vroeger D’n Duuker, nu Hairz & More) : “Van Richard naar de Coen en weer terug en weer terug en nog eens, dezelfde nacht. ‘n Geweldige belevenis,” zeggen beiden. Ze bleven in Amby hangen, omdat ze er, vooral samen, voldoende vertier vonden. Een ander geweldige beleving houden Biek en Rob over aan het samen ‘doorhawwe’ in de speciaal ingerichte café-kelder van de Tiendschuur in de Hagenstraat. Bij de familie Damoiseaux kwam een grote groep jongeren, allen met een nauwe band met Scouting Amby, frequent op de zaterdagavonden bij elkaar om zich daar samen te amuseren. Dat gebeurde dus ook een aantal keren met oud-op-nieuw. Samen zingen, kletsen, drinken, plaatje draaien en ouwehoeren’. Muziek en drank was er voldoende. De groep bestond soms wel uit dik 40 personen. Schitterend zeggen beiden: “Wat hebben we genoten.”

Orkest “The Old Timers” verhoogt op 1 januari de gezelligheid in het café

.

Niet alleen de cafés waren in trek, ook de Amyerhoof deed het goed in de beleving van Henny: “We gingen ook wel naar het oudejaarsfeest in het gemeenschapshuis. Dat was in die tijd behoorlijk druk bezocht. Vooraf werd een bijdrage betaald voor hapjes en een drankje. Er kwamen jaarlijks veel dezelfde gasten, waaronder nogal wat AJV-leden. Ook Chrit heeft wel een heel speciale herinnering als 16-jarige aan de jaarwisseling van 2001-2002: “Op 1 januari 2002 werd namelijk de euro wettig betaalmiddel. We vierden oud-op-nieuw bij mijn ouders thuis, samen met mijn vriend Stan, zijn ouders, broer en zus. Honderd meter verderop, naast het oude gemeentehuis, was de bank van Jan van de Weerdt, de SNS-bank. Klokslag 12 uur ‘s nachts trok ik met Stan een sprintje naar de flappentap aan het pand van de SNS-bank, om daar de primeur te hebben om de allereerste Ambysche euro te kunnen pinnen. Hoewel Stan won van mij, werd hij toch tweede. Een dorpsgenoot had hetzelfde idee en had post gevat om 5 minuten voor de jaarwisseling.”

Vuurwerk

Vuurwerk staat met afstand natuurlijk op nummer één. Op 1 januari zijn de spectaculaire vuurwerkshows uit iedere hotspot in de wereld op televisie te bewonderen. Toch blijkt dat het vuurwerk ook aan Amby niet voorbij is gegaan in vroeger jaren.

Indruk van Nieuwjaarsvuurwerk rondom de kerk

In Maastricht was er destijds mooi vuurwerk langs de Maas op de Griend. Dit speelde echter in de jaren van onze respondenten nauwelijks een rol. Amby had ook zijn show. Luuk deelt zijn vuurwerkbeleving: “Jarenlang spitsten de mensen, vooral de jeugd van de Van Slijpestraat, zich op het vuurwerk dat door de familie Leufkens op villa Kampveld, hoek Van Slijpestraat-Severenstraat, om 12 uur ’s nachts werd ontstoken. Dat waren niet zomaar wat dingetjes, maar het was redelijk professioneel. Iedereen uit de straat en buurt verzamelde zich rond de voormalige beukenboom voor de eerste tweeblok, waar No Goessens en wij, de ‘Vriesjes’ woonden. Elk jaar maakte de familie Leufkens er iets meer van... Prachtig” Een tweede mooi vuurwerkvoorbeeld was jaarlijks te bewonderen op de hoek van de Jan Petersstraat en het Severenplein, waar ’s nachts een geweldige show werd verzorgd door enkele families met Indonesische roots. Amby genoot met volle teugen.


Nieuwjaarsdag en de wafels

En na de onvergetelijke avond en nacht volgde voor velen, jong en oud, nieuwjaarsdag op 1 januari. Hierover zegt Chrit: “Ik zal iets dieper moeten graven in mijn geheugen en terug moeten gaan naar toen ik een jaar of tien was, gok ik. Nieuwjaarsdag stond vooral in het teken van nieuwjaarwensen. Bij de familie. Ook bij de buren, Peter en Nicole, en soms ook bij de andere buurvrouw Christine Smeets. Zij is bekend van ‘de kook’. Ik kan me nog vaag herinneren dat we in haar keuken zaten. Daarna gingen we dan naar de opa en oma's. Daarbij kwamen steevast de zelfgebakken wafels op tafel en uiteraard het versje: 'Zalig nuijjaor, de kop vol haor, de moond vol tan en 'n waffel in de han'. Ook Henny herinnert zich de wafels maar dan in combinatie met een bezoek op de verjaardag van haar zwager op nieuwjaarsdag. Ook voor Monique zijn de wafels een bekend verschijnsel. "Met oud-op-nieuw gingen we in mijn kinderjaren uiteraard naar de familie toe. Pap en mam kwamen beiden uit een groot gezin, dus we ontmoetten echt iedereen. Het was vooral een dag van cadeautjes geven en heel veel wafels eten. Echt héél veel wafels eten, in allerlei soorten. Mijn oma Käthe bakte ook altijd lekkere appeltaart. Dat recept wordt nu, 30 jaar na haar overlijden, nog steeds gebruikt in onze familie. Als ik aan nieuwjaarsdag denk, dan denk ik ook aan het volgende. We kregen dan altijd geld van iedereen, die we een 'henneke' gaven. Vaak kreeg je een 'gulden' of een grote 'gulden' (tweevijftig). Later op de dag waren de zakjes dan goed gevuld met kleingeld.”

Gezelligheid alom in het café

Een leuk rijmpje is me bijgebleven: ‘Gelökkig en gezoond nuijjaor, 'ne kop vol haor, 'ne kop vol niete, diech maogs in mien waffel biete!

Zalig Nieuwjaar wensen en de rondgang

Proosten op het nieuwe jaar, compleet met sterretjes

Voor Marlie stond nieuwjaarsdag altijd in het teken van familiebezoek: “Nieuwjaarsdag bij noonk Jef (Smeets, “Pitsje”). Het leek daar wel een café waar iedereen aan de koffie of het bier zat, met ‘waffele en ‘n dröpke’. Daarna kwamen de gehaktballen in tomatensaus en er was ‘huidvleisj’. Soms zat de halve voetbalclub van RKASV mee te eten. Maar het was wel altijd gezellig.” Marieke en Janneke vertellen nog dat veel jeugd toen met nieuwjaarsdag in Amby bleef. Specifiek kwamen die allen bij elkaar in het café van Maurice ‘van de Coen’. Zij denken in deze dan ook aan enkele elftallen van RKASV en hun eigen groep uit de voorheen genoemde leerlingen van groep 8, een hechte groep. Zelfs een jongerengroep uit Bemelen kwam bij het ingaan van het millennium bij de Coen nieuwjaar wensen. Rob duikt in de 80-er jaren en al snel komt een mooi verhaal boven: ‘Met enkele vrienden hadden we afgesproken om op nieuwjaarsdag rond 14.00 uur aan een rondtocht te beginnen. We gingen dan naar elk café in 't dorp om zalig nieuwjaar te wensen. Meestal werd de eerste consumptie aangeboden door de kastelein(se). Die had in die tijd elk jaar een presentje voor elke klant: een aansteker, sleutelhanger of flessenopener waarop het logo van de zaak stond afgebeeld. Zo'n rondgang eindigde vaak pas om een uur of acht 's avonds en enigszins wankel op de benen, want er waren toch zeker een stuk of vijf/zes cafés bezocht.” En lachend vervolgt Rob: “Overal klonken op die dag de eerste carnavalskrakers uit de luidsprekers...”

In de krant: nieuwjaarswensen voor 1952

Een wel zeer mysterieuze gebeurtenis is Rob nog bijgebleven: “Ook is (in kleine kring) het verhaal bekend dat een zestal vrienden bij elkaar thuis zalig nieuwjaar ging wensen. Dat begon 's middags al. Bij het eerste bezoek werd, tussen het nuttigen van wafels en de nodige biertjes door, het "kinneke Jezus" stiekem uit de kribbe gehaald en meegenomen. Op het tweede adres werd dit eveneens gedaan, maar werd het eerste beeldje in de krib gelegd. Zo ging dat verder bij elk volgend adres dat werd bezocht. Tegen het einde van de rondtocht hadden een zestal huishoudens een adoptief Jezusbeeldje in de kerststal liggen, afwijkend van de rest van de beeldengroep...Veel vraagtekens bleven achter, na afloop van deze nieuwjaarswensen.”

Zalig Nieuwjaar

Met het leeglopen van de kerk is het ‘zalige’ er bij veel wensen in de loop der jaren bij ingeschoten. Meestal blijft het bij een ‘Gelukkig Nieuwjaar’ of meer algemeen: ‘De beste wensen’. Wat 2024 gaat brengen weet niemand. Over de hele wereld wensen mensen elkaar veel geluk, voorspoed en gezondheid toe.

Heildronk: Zalig Nieuwjaar, de beste wensen, veel geluk en een goede gezondheid!





De redactie dankt iedereen die in 2023 een bijdrage heeft geleverd aan een artikel in welke vorm ook en wenst u, volgers van Amiepedia en ook u, lezer van dit artikel, veel voorspoed en geluk en bovenal een goede gezondheid in 2024. Mogen we weer SAMEN een vruchtbaar Amiepedia-jaar tegemoet gaan.



Zie ook

Meer lezen over de beleving van Nieuwjaar?

Lees dan ook ons redactioneel artikel De Beste Wensen (2023).