De sterrenhemel boven Amby

Uit Amiepedia
Naar navigatie springen Naar zoeken springen

Het gebeurde toen ik een jaar of tien was en het heeft mij sindsdien niet meer losgelaten. De kans is groot dat ook jij door de sterrenhemel vanuit Amby geboeid raakt, als je je blik omhoog richt op een heldere avond. In dit artikel wil ik een aantal jeugdherinneringen met je delen én geef ik je een paar tips, zodat ook jij kunt genieten van wat het heelal te bieden heeft. Het is pure ontspanning. Daarvoor hoef je niet perse te gaan reizen of naar een sterrenwacht te gaan, want de wonderen van het heelal zijn toegankelijk vanuit je (met licht vervuilde) achtertuin of balkon! Als je maar weet waar, wanneer en hoe je moet kijken. Straks maak ik je alvast een beetje wegwijs. Eerst vertel ik je hoe ik besmet raakte met het astrovirus.

Hoe het begon

Halverwege de jaren 1980 was ik als basisschoolleerling sterk geïnteresseerd in biologie, medische encyclopedieën, dinosauriërs en vooral ook sterrenkunde. Ik kon de tijd helemaal vergeten als ik thuis één van de vele boeken uit de boekenkast plukte en begon te bladeren. Natuurlijk snapte ik nog lang niet alles wat ik las op die jonge leeftijd maar dat maakte niet uit want de plaatjes vond ik het belangrijkste. (Dat gold trouwens ook voor een boek over seksuele voorlichting, een stukje verderop in de boekenkast…)

Eén van mijn favoriete boeken was het Grote Planetenboek, geschreven door Chriet Titulaer. Een man die ik al kende van de televisie. Het bleek een Limburger te zijn en met zijn markante accent gaf Chriet extra glans aan de legendarische uitzendingen van ‘Wondere Wereld’, een prachtig programma van de TROS.

Dat boek van hem ging over het zonnestelsel en de ontdekkingen op het gebied van de ruimtevaart. Ademloos keek ik in mijn vrije tijd naar de vele foto’s van de Maan, Mercurius, Venus, de Aarde, Mars en de "gasreuzen" Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus. Pluto werd in die tijd nog gewoon als een (negende) planeet beschouwd. Inmiddels is dat achterhaald. Het leuke was dat er ook opnames in stonden van amateurastronomen, gemaakt vanuit hun achtertuin. Ik droomde ervan om ooit ook zoiets te kunnen doen. Op dat moment had ik nog geen besef van de geweldige ervaringen die ik op latere leeftijd zou krijgen.

Met dank aan onze buurman

Het moment waarop de sterrenkunde me definitief greep kan ik me ook nog helder voor de geest halen. Ik kreeg op enig moment de beschikking over een piepkleine, goedkope sterrenkijker. Het was onze buurman Hub Ritchi, inmiddels helaas overleden, die mijn interesse in de astronomie daarmee verder aanwakkerde. Ik zal nooit meer vergeten hoe ik me voelde toen ik voor de eerste keer de kraters zag op de Maan. Een mengeling van fascinatie, verwondering en verstilling. Ik keek ademloos door de optiek, op dat wiebelige statiefje. Het beeld was niet bepaald scherp maar desondanks werd ik razend enthousiast. Daarna werden ook Venus en Mars een paar van mijn eerste doelwitten aan de avondhemel. Later volgden nog bezoekjes aan de sterrenwacht in Heerlen. Daar kocht ik mijn eerste echte telescoop, een lenzenkijker. Naderhand heb ik mijn vader en moeder op ijskoude winteravonden regelmatig uit de warme woonkamer gesleurd, om met me mee te kijken in de tuin. Want dat móesten ze gewoon even zien! Mooi om zoiets samen te kunnen doen en je verbonden te voelen met iets dat zo ongelofelijk groot is. Je wordt er letterlijk even stil van. Zelf ervaar ik een avond onder de sterren altijd heel intens. Het maakt niet alleen diepe indruk maar geeft ook hoop en troost op bepaalde momenten in je leven. Ik besef dan dat er letterlijk meer is tussen hemel en aarde.

De telescoop brengt je overal

Inmiddels zijn we bijna vijfendertig jaar verder. Ik heb tal van telescopen in mijn bezit gehad en ontelbaar veel hemellichamen mogen aanschouwen. Bizarre, ongelofelijke, verrassende en onbeschrijflijk mooie objecten, altijd op een onvoorstelbaar grote afstand van de Aarde. Vele lichtjaren ver. En in de schuur heb ik nu nog steeds een ‘kanon’ van een kijker, een grote Newton spiegeltelescoop. De afgelopen tien jaar heb ik zelfs geleerd hoe ik foto’s kan maken van alles wat ik zie. Een paar opnames zal ik straks met je delen. Genoeg over mij. Ik wil je nu graag een paar tips geven.

Enkele tips

Wat ik namelijk gemerkt heb is dat het heelal geen enkel mens onberoerd laat. Vrijwel iedereen is zwaar onder de indruk als hij of zij voor de eerste keer de ringen van Saturnus live kan zien door een telescoop. Of de kraters op de Maan, de wolkenbanden en maantjes van Jupiter of de poolkappen op Mars. Om maar eens een paar simpele voorbeelden te noemen. En natuurlijk kennen we allemaal de ‘vallende sterren’. Kleine stukjes gruis die onze dampkring met hoge snelheid raken en daardoor een paar seconden opvlammen. Trouwens, het leren herkennen van de sterrenbeelden is een leuke bezigheid om samen met je kind(eren) eens te doen. Al snel kom je een stuk verder dan alleen de Grote Beer…

Hoe herken je een planeet met het blote oog

Wist je dat je het verschil tussen sterren en planeten aan de avondhemel kunt zien met behulp van een simpel trucje? Planeten twinkelen niet, sterren daarentegen wel. De enige uitzondering is Venus, wanneer die héél laag aan de horizon staat. Dan zorgt de atmosferische "storing" ervoor dat ook Venus kan gaan twinkelen als een ster.

Ga eens naar buiten en kijk omhoog

Op het moment van schrijven zitten we in de maand september van 2021. Wat kun je in deze maand zoal zien aan de avondhemel?

Jupiter

Jupiter

Jupiter is de grootste planeet van ons zonnestelsel laat zich zien als een heldere, ietwat geelkleurige "ster". Je vindt Jupiter in de nazomer in het zuiden en later in de nacht in het zuidwesten. Kijk dus vanuit Amby richting Heer/De Heeg/Heugem. Als je er een redelijk sterke verrekijker (7 x 50 of liever 10 x 50) op richt dan kun je zelfs de vier grootste maantjes zien die om Jupiter heen cirkelen. Deze staan aan weerskanten van de planeetbol, als piepkleine sterretjes. Overigens heeft Jupiter in werkelijkheid zo’n 79 manen! Onze Aarde moet het doen met slechts één begeleid(st)er… Hier een opname die ik in maart 2015 zelf vanuit Amby gemaakt heb van Jupiter, met behulp van een telescoop. Je ziet onder meer de Grote Rode Vlek, wat in werkelijkheid een enorme wervelstorm is die al honderden jaren actief is op de planeet.


Opname van Saturnus, gemaakt door de auteur in juni 2014, ook vanuit Amby. Je ziet onder meer de zgn. Cassini-scheiding: een donkere ‘leegte’ tussen de ringen. Ook zijn op de planeetbol diverse wolkenbanden te zien. Door de snelle rotatie van de planeet zien wij die als strepen.






Saturnus

Saturnus is aanzienlijk minder helder dan Jupiter en vind je in september/oktober 2021 rechts van Jupiter. Als je je arm uitsteekt en een vuist maakt vanaf het punt waar Jupiter staat, staat Saturnus ongeveer twee "vuistbreedtes" naar rechts. Een stevige verrekijker is al in staat om iets van de ringen te laten zien.


De Zomerdriehoek

Dit is een driehoek die gevormd wordt door drie heldere sterren, namelijk Deneb, Wega en Altaïr. De drie hoofdsterren van respectievelijk de sterrenbeelden Lier, Zwaan en Arend. Deze denkbeeldige driehoek staat bijna recht boven je hoofd, vroeg op de avond in september. Kan niet missen. De meest heldere van de drie is Wega. Deze ster staat op een afstand van 25 lichtjaren. Wij zien Wega vandaag de dag (in 2021) dus zoals ze eruit zag in…1996! Al die tijd is het licht onderweg geweest. Met andere woorden: als je naar dit soort verafgelegen sterren kijkt, kijk je letterlijk vele jaren terug in de tijd. Stel dat deze ster vandaag zou exploderen, dan zou dat pas over 25 jaar te merken zijn. Fascinerend toch!? Later, diep in de nacht, zakt de driehoek langzaam naar "beneden" richting het westen. Dan zien we aan de andere kant, in het oosten, de sterrenbeelden omhoog rijzen die horen bij de herfst en de winter.


De Poolster

Via de Grote Beer naar de Poolster

Deze vind je door eerst het sterrenbeeld Grote Beer te zoeken. Dit grote sterrenbeeld, waarvan de helderste sterren een soort steelpan vormen, vind je als je richting het noorden kijkt. Trek een denkbeeldige lijn vanuit de twee heldere sterren linksonder, zoals op onderstaand plaatje:

De Poolster, oftewel Polaris, staat op een afstand van zo’n 434 lichtjaren van de Aarde. Als je haar ziet kijk je dus ruim vier eeuwen terug in de tijd! Toen zag de wereld er nog héél anders uit… De ster dient al sinds mensenheugenis als een baken dat onder meer zeevaarders de weg wijst. Polaris staat redelijk nauwkeurig in de buurt van de noordelijke pool, gezien vanaf de Aarde. Op het Zuidelijk Halfrond heeft men die luxe niet, omdat daar geen heldere ster dicht bij in de buurt staat. Die pool is daarom wat moeilijker te vinden.





Welke locatie is geschikt?

In Amby wonen we qua sterrenhemel nog relatief gunstig vergeleken met inwoners van bijvoorbeeld Randwyck of zelfs de binnenstad. Ik geef je een paar locaties waar je een goed zicht hebt op de avondhemel én waar iets minder lichtvervuiling is. Loop zodra het donker (en onbewolkt!) is eens naar de Bodemsweg, vanaf de Molenweg. Op het eerste stuk kom je weliswaar ook nog een aantal lantaarnpalen tegen, maar zodra de weg iets omhoog gaat kom je op een plek waar je een mooi uitzicht hebt over Amby. Vanaf die plek is een groot deel van de hemel te zien. Een alternatief is de Hooverenweg, die je kunt inslaan vanaf het Magisch Theatertje bij Speelterrein Tina. Deze route is vooral geschikt als je te voet gaat. De donkerste plekjes vind je dus in de buurt van en op de Amyerhei. Blijf zo ver mogelijk weg van de A2/A79 en de rijksweg richting Berg & Terblijt. Wil je echt even het bos in? Dan is het uitkijkpunt bij de Curfsgroeve een prachtige plek. Redelijk ver weg van kunstlicht en een hele fraaie omgeving.

Blote oog of met hulpmiddelen

Met het blote oog kun je al veel plezier beleven aan de sterrenhemel. Print bijvoorbeeld een kaartje uit van de avondhemel zoals die zich laat zien in de betreffende maand. Een voorbeeld vind je de website allesoversterrenkunde.nl. Ga dan vanaf een donkere plek eens kijken welke sterrenbeelden je kunt vinden. Helemaal leuk wordt het natuurlijk als je een verrekijker of zelfs een (kleine) telescoop ter beschikking hebt. Ideaal is bijvoorbeeld een 7 x 50 verrekijker of een 10 x 50. Dit betekent dat de lensdiameter 50 mm is bij een vergroting van 7 of 10x.Zo maakt onder meer de firma Bresser prima optische instrumenten en heb je al een goede verrekijker vanaf pakweg € 40,-. Daarmee komen heel wat mooie objecten binnen bereik. Richt je verrekijker dan bijvoorbeeld eens op één van de planeten, de Maan of, als je een echte uitdaging zoekt, op een deel van de zuidelijke/zuidoostelijke hemel. Kijk daarvoor vanuit Amby richting Heer/De Heeg/Heugem. Als er weinig vocht en weinig smog in de lucht zit kun je de ster Antares (van het sterrenbeeld Schorpioen) zien. Deze ster kleurt opvallend oranje. Van daaruit kun je je verrekijker langzaam naar links bewegen. Met een beetje mazzel verschijnen dan hele kleine, wazige "vlekjes" in beeld. In dat geval heb je één van de vele "deepsky"-objecten van het sterrenbeeld Boogschutter te pakken. Daar bevinden zich talloze sterrenhopen en nevels. Dit zijn gebieden waar nieuwe sterren geboren worden. Het vraagt geduld, een beetje oefening én…je moet je ogen goed aan het donker laten wennen! Het beste is om hier zo’n vijftien tot twintig minuten de tijd voor te nemen. Heb je ondertussen toch licht nodig? Gebruik dan bij voorkeur een rood lampje, want dan gaat je "nachtzicht" niet verloren. Je ogen blijven dan gewend aan het donker.


Tot slot: kijk nóóit maar dan ook echt nóóit rechtstreeks naar de zon! Niet met het blote oog en ook niet met een verrekijker of een telescoop! Levenslange blindheid kan het gevolg zijn!

Vallende sterren

Ga je "op jacht" naar vallende sterren? Goed idee! Hartstikke leuk ook om met je kinderen te doen. Als je een half uur of drie kwartier de tijd neemt is de kans groot dat je al meerdere wensen hebt mogen doen… Het maakt op zich niet zoveel uit wáár je dan kijkt, want er zijn elke heldere avond meerdere vallende sterren te zien met wat geluk. Waar ze verschijnen is altijd een verrassing en dat maakt het spannend. De ene is helderder dan de andere. Soms zie je zelfs een zogenaamde vuurbol (bolide): een vallende ster die zeer helder is en zelfs een lang nalichtend spoor achterlaat. Schitterend om mee te maken. Ik heb er zelf al meerdere gezien. Soms met een prachtige smaragdgroene kleur! In het najaar (vanaf medio oktober) is het later op de avond of liever nog na middernacht interessant om richting het oosten en zuidoosten te kijken, dus richting het Heuvelland/Berg en Terblijt. Aan die kant van de avondhemel verschijnen in de maand november bijvoorbeeld de Tauriden: een meteorenzwerm die vanuit het sterrenbeeld Stier lijkt te komen. In de maand december kun je de Geminiden zien: vallende sterren die vanuit het sterrenbeeld Tweelingen lijken te komen. Hier vertel ik in een volgend artikel meer over. Neem voor het waarnemen van vallende sterren wel een ligstoel of een deken mee, want anders is lang omhoog kijken een kwelling voor je nekspieren. Ooit heb ik dat een uur gedaan en de dag erna betaalde ik de tol. En kleed je warm aan, want het koelt snel af zodra de R in de maand zit. Misschien zelfs een thermoskan met koffie/thee en een versnapering meenemen als je het helemaal goed wil doen.

Trivia

Onze Maan

In de nabije toekomst zullen aan dit artikel nog een paar delen worden toegevoegd, zodat je ook in de herfst, winter en lente op een eenvoudige manier je weg kunt vinden aan de avondhemel.


Ik kan elke (groot)ouder van harte aanbevelen om zijn of haar (klein)kind(eren) eens mee naar buiten te nemen op een heldere avond. En als je het geluk hebt om op vakantie in een omgeving te zijn met weinig lichtvervuiling wordt de ervaring alleen maar rijker en mooier. Want de Melkweg, wie heeft die nog ooit eens in het echt gezien? In Nederland vind je zulke plekken nog in bijvoorbeeld Noord-Friesland, bij het Lauwersmeer. Voor ons Zuiderlingen zijn de Ardennen ook een prima locatie. Maar zoals gezegd: zelfs vanuit Amby, met de stadsverlichting die steeds erger lijkt te worden, is er nog genoeg te zien. En wie weet, als Corona in 2022 geen roet meer in het eten gooit, dat we dan een keer een sterrenkijkavond kunnen organiseren in Amby! Dan kan iedereen een blik werpen door een echte telescoop en zich vergapen aan de schoonheid van het heelal. Ik ben dan graag van de partij en laat je alles zien. Koffie, erwtensoep en een gevulde koek erbij en we hebben een fantastische avond samen.