Grenzen van Amby

Uit Amiepedia
Ga naar: navigatie, zoeken

Tot aan de annexatie in 1970 heeft Amby in de geschiedenis altijd haar eigen grondgebied gehad. En als we naar die oude grond kijken weten we ook dat Amby best wel groot was. Maar hoe groot eigenlijk? Waar lagen de grenzen van Amby? Waar eindigde Amby en waar begon Meerssen of Heer? En Scharn, hoe zat dat?

De bestuurlijke situatie in Limburg na 1661-1796: een lappendeken"

Tot 1800: Versnipperde eigendommen

In 1777 maakte het 'Clooster van Sinnig' een overzicht van hun gronden in Amby gelegen zoals dat van iedere grondeigenaar werd verlangd. Men moest beschrijven waar de grond lag, hoe groot het was en wie de buren waren. Vervolgens werd de hoogte van de belasting bepaald. Er staat: ...een stuck landt gelegen aen die Bergerstraet (knip) alwelcke landt voortijdts abusievelijk onder Ambij gerapporteerd, en aldaer den schatt betaelt heeft, nochtens onder Wijck is resorterende, uijtwijsend de limiet tusschen Wijck en Amby.

Sinds mensenheugenis behoorde Amby tot de schepenbank Meerssen, beter gezegd: Amby was een zogenaamde onderbank van Meerssen. Amby voerde haar eigen administratie, maar voor grotere zaken moest men in Meerssen zijn. Meerssen viel op haar beurt weer tot het land van Valkenburg. Het grondgebied van Amby was groot. Sommige grenzen waren duidelijk en werden niet betwist zoals de Scharnerweg, dit was de grens tussen Amby en Heer. Een gedeelte van het gehucht Scharn behoorde dus toe aan Amby het andere, grotere, deel aan Heer. Dat de Scharnerweg (tussen de rotonde Scharnerweg/Van Caldenborglaan en de Willem Alexandertunnel) de grens vormde tussen Amby en Heer wordt al genoemd in stukken uit 1494! Andere grenzen waren discutabeler. Dit betrof vaak grenzen die dwars door de velden liepen. Bij het samenvoegen of splitsen van akkers en weilanden ontstond wel eens verwarring over welk deel nu waarbij hoorde.

Het Wyckerveld was zo’n betwist gebied. Meerssen (Limmel behoorde toen tot Meerssen), Maastricht en Amby claimden hier bezit te hebben. De discussie over de grens liep regelmatig hoog op maar werd nooit echt beslecht en sudderde voort. Overigens was heel Zuid-Limburg een lappendeken. Heer was bijvoorbeeld één van de elf banken van het Sint Servaaskapittel, Bemelen hoorde tot de Onze Lieve Vrouwekapittel, Berg was een heerlijkheid en Maastricht tweeherig…. De grens van Amby was dus behalve een dorpsgrens ook een landsgrens. Aan de andere kant van de grens golden andere regels, belasting en wetten!

Vanaf 1800: Een einde aan de versnippering

Op deze kaart uit het begin van de 19e eeuw staat centraal het betwiste Wyckerveld (bron: Vrije Universiteit Amsterdam)
In 1795 deed Napoleon zijn intrede in het Limburgse land. Hij vond, overigens terecht, dat de bestuurlijke versnippering van Zuid-Limburg niet werkte. Heel het land werd ingelijfd bij Frankrijk. Er werd een nieuw stelsel ingevoerd met kantons, departementen en gemeenten. Hoewel dit niet direct van een leien dakje liep, met name het aantal arrondissementen werd vaak herzien, vormde dit wel de basis voor de gemeente Amby. Amby werd een eigen ‘municipaliteit’ met een maire, later schout en nog later burgemeester genoemd. Als gemeentegrens werd de oude grens genomen van de dorpsbank Amby. Ook de discussie in het Wyckerveld werd opgelost. Na jarenlang gesoebat werd besloten dat het Wyckerveld aan Meerssen toekwam. Het eigendom van Maastricht reikte niet verder dan de omwalling van Wyck en Amby haar grondgebied begon daar waar nu de Gemeenteflat langs de A2 staat. Dit leidde ertoe dat het eerste station van Maastricht, buiten de stadswal gelegen, op grondgebied van Meerssen werd gebouwd!

ca. 1830: Invoering van het Kadaster

In 1830 werd het zogenaamde verzamelplan (overzichtskaart) door het Kadaster gemaakt. Op deze kaart werd in 1920 het gedeelte dat aan Maastricht werd afgestaan lichtblauw ingekleurd. (bron: Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, Amersfoort MIN11001VK1)

In feite was nu duidelijk waar de grens lag, maar Napoleon had nog een ander systeem bedacht om discussies over grondeigendommen te voorkomen; Het kadaster. Het hoofddoel was echter om beter bij te kunnen houden welk stuk grond van welke inwoner was zodat het innen van belasting een stuk eenvoudiger werd. Voor het eerst werden kaarten gemaakt die precies ingemeten waren en betrouwbaar waren én waarop wijzigingen werden bijgehouden. De oudste kaart van de gemeente Amby dateert uit ca. 1830.

De nieuwe, precieze kaart legde gelijk een gevoeligheid bloot. De grens met Meerssen waar het om de gemeenschappelijke heide ging. Daar waar nu de hellingbossen staan groeide toen heide, begraasd door de schapen uit Amby en uit Meerssen. Vandaar de nog steeds voortlevende naam ‘’de Amiërhei’’ vandaag de dag. Het was een groot uitgestrekt gebied. Slechte grond, waarvoor ook maar de helft belasting werd gevraagd. Dit was schrale, arme grond. De rijke löss was hier al uitgespoeld door regen en de helling afgestroomd waardoor zand en kiezel over bleef. Het grootste deel was ‘gemeentegrond’ en behoorde aan de gemeenschap toe. Toen de landmeters de grens met Meerssen moesten bepalen hebben zij, waarschijnlijk een willekeurige grens getrokken of het stuk op papier in tweeën verdeeld. Hoe dan ook, dit leidde tot discussie met Meerssen. Waar nooit een grens was, was er nu wel één…. en dan wil je ook dat de grens op de juiste plek staat! Na enkele jaren werd in 1848 uiteindelijk de grens bepaald.

1920: De oprukkende stad

Rond 1900 barstte Maastricht zowat uit haar voegen. de stad was al vroeg geïndustrialiseerd en dat trok vele arbeiders aan die dicht op elkaar gepakt woonden in oude, uitgeleefde panden. Maastricht was toen nog slechts 416 bunders groot. Ter vergelijking, Amby was veel groter met 721 bunders. Langzaam kwam landelijk het besef dat er meer gedaan moest worden om de lagere sociale klasse te ontwikkelen. De opkomst van het socialisme begin 1900 was dan ook een gevolg van de slechte woon- en werkomstandigheden van de Nederlandse arbeidersklasse. De rijken waren de overbevolkte, stinkende stad al ontvlucht en zochten hun heil o.a. in Villapark. Nu werd het tijd dat de stad dacht aan de lagere sociale klassen. ‘Blauw dorp’ werd gebouwd, en her en der werden wat woningblokken gerealiseerd. Maar het was in 1920 dat de stad voor het eerst het strakke keurslijf kon afdoen en de grenzen letterlijk kon verleggen. Het Wittevrouwenveld en de Geusselt werden van de gemeente Amby afgenomen en ingelijfd in de gemeente Maastricht. Het Wittevrouwenveld was toen nog een groot veld vol akkers en landerijen maar Maastricht bouwde hier een grote wijk voor haar arbeiders, het Wittevrouwenveld.

Plan van de uitbreiding van Maastricht in 1920 in lichtblauw de gemeente Amby (bron: limburgserfgoed.nl


Kadastrale kaart uit 1920 waarop gedetailleerd de percelen en huizen staan die in 1920 zijn overgegaan naar Maastricht. geheel rechts de Scharnerweg. De noordelijke helft was gemeente Amby, de zuidelijke helft gemeente Meerssen (bron: Archiefviewer)




1970: Inlijving bij de stad

50 jaar lang bleef de situatie ongewijzigd. Het resterende deel van Amby was nog steeds groot en Amby bleef een typische agrarische gemeente. Hoewel… de gemeenten Maastricht, Amby en Heer lieten in de jaren ’50 al een structuurvisie opstellen waarin gesproken wordt van één groot Maastricht. Op Amby’s grondgebied werd dan ook al een begin gemaakt metde bouw van het ‘Severenveld’, de woonwijk achter de kerk. Hierdoor werden de eerste stappen gezet naar een innige samenwerking met de stad. Begin jaren ’60 werden de gesprekken serieuzer van aard. Maastricht had weer grond nodig. Tot in Den Haag werd erover gediscussieerd. In 1970 was het dan zover, Amby hoorde vanaf 1 juli van dat jaar bij Maastricht. Althans, voor het grootste deel. Een klein gedeelte van Amby werd aan Meerssen toegekend (Ambyerweg / Kuilenstraat Rothem).

Op deze topografische kaart uit 2019 zijn de verschillende grenzen over elkaar heen getekend. De groene grens is de huidige gemeentegrens van Maastricht.