Manoeuvre landmacht in 1901

Uit Amiepedia
Naar navigatie springen Naar zoeken springen

Rond 1900 vonden er in in de nabijheid van Amby regelmatig veldoefeningen plaats van de landmacht. Er was toen nog geen sprake van een ‘militair oefenterrein’. De oefeningen vonden plaats op het land van derden. Zeker geen ideale situatie, want het kwam wel eens voor dat door de oefeningen eigendommen van burgers werd vernield. Daarnaast moesten de manschappen ook onderdak krijgen. Wat betekende dit voor Amby?

Het derde regiment van de infanterie tijdens een oefening in Bergen op Zoom in 1903, twee jaar na de manoeuvre in Zuid-Limburg. (bron: www.nlme.nl)

Inkwartiering in 1901

Burgemeester Hennus zal waarschijnlijk met gemengde gevoelens de brief hebben gelezen van de generaal majoor die op de mat viel in juni 1901. Hierin werd medegedeeld bij koninklijk besluit van 3 juni 1901 besloten is om veldoefeningen te houden in Zuid-Limburg. De burgemeester wordt vriendelijk, doch dringend, verzocht om inkwartiering te regelen voor de manschappen die in september van dat jaar in en rond Amby zouden neerstrijken. Wat kon Amby verwachten? Op 23 september moest plek gezocht worden voor 8 officieren, 107 onderofficeren “en minderen”, 15 paarden en 4 voertuigen. Dit was het derde regiment infanterie en graaf- en keukenpersoneel. Daarnaast was een klein deel ‘treindetachement’. Op 24 september was de hele troep weer vertrokken met uitzondering van het treindetachement. 7 onderofficieren en minderen, 11 paarden en 4 voertuigen.

Het derde regiment van de infanterie tijdens een oefening in Bergen op Zoom in 1903, we zien hier de keukens van het kampement, het keukenpersoneel werd in 1901 in Amby ingekwartierd (bron: www.nlme.nl)

De verdeling van de manschappen

In principe kreeg ieder huishouden een of meerdere manschappen. Hierbij werd rekening gehouden met de ruimte die er per woning was. Grotere boerderijen kregen meer manschappen te huisvesten dan kleine huizen. Kleinere woningen werden helemaal ontzien. Opvallend is dat géén enkele woning aan de Heukelstraat voorkomt op de lijst. Datzelfde gold voor een groot deel van de woningen “In de Pin”. De exacte reden is onbekend, maar mogelijk kwam dit doordat met name hier woningen stonden die te klein waren om soldaten te huisvesten. Een andere reden kan zijn dat ze te ver aflagen van het 'strijdveld' of dat ze in vorige jaren al manschappen hadden gehuisvest. Een gemiddeld huishouden kreeg 1 of 2 soldaten te herbergen. Withuishof maar liefst 10, kasteel Geusselt 8. Huize Kampveld 5 mannen. De verdeling van de manschappen lijkt heel eerlijk te verlopen. Ook pastoor moet zijn woning delen. Of toch niet? Zijn naam prijkt wel op de lijst, maar is doorgehaald. Blijkbaar werd er op het laatste moment anders besloten… Wat ook opvalt is dat de 8 mannen op de Geusselt alle officieren zijn. Een officier voelde zich waarschijnlijk meer thuis in een riant kasteel dan bij een boer op de hooizolder. Opvallend is dat op Gravenshof geen manschappen welkom waren en op de Tiendschuur slechts 2. Overigens, bij de burgemeester zelf waren 2 heren welkom.



De regels

Inkwartiering kon een grote impact hebben op een dorp. Dit hing met name er vanaf hoe de ‘heren’ zich gedroegen. Daarnaast werd er ook heel wat verwacht van het ‘gastgezin’. En dat moest financieel ook maar te happen zijn. Een greep uit de regels:

  • Per dag (incl. dag van aankomst) een voedzame maaltijd bestaande uit aardappelen, groenten of droge peulvruchten en vleesch, spek of visch.
  • Daarbovenop ¾ kilo goed gebakken brood
  • tweemaal per dag koffie of thee
  • het nodige drinkwater
  • En ook als de manschappen zéér vroeg uit de veren moeten, dan wordt er wel verwacht dat een gedeelte van het brood en de thee en koffie klaar staat. De rest moet meegegeven worden in veldfles en broodzak.
  • Met aandrang worden de Ambynezen erop gewezen géén sterken drank te verstrekken aan de soldaten. Aangezien zij daardoor oorzaak kunnen zijn, dat die mailitairen zich misdroegen of hun plicht niet naleefden en zich alzoo strafschuldig maakten
  • Het middagmaal moet warm worden gehouden totdat de soldaten terug zijn gekeerd van oefening.
  • Er stond wel een vergoeding tegenover. 80 cent per man per dag.
Een kampement dat deel uitmaakte van de manoeuvre was opgeslagen in de Kommen te Maastricht (bron: www.nlme.nl)"
Een kampement dat deel uitmaakte van de manoeuvre was opgeslagen in de Kommen (bron: www.nlme.nl)"

De oefening

De kranten schreven veel over de manoeuvre in Zuid-Limburg. Deze oefening duurde enkele dagen. In deze jaren was veel politieke onrust in Europa. Nederland wilde graag neutraal blijven maar bereidde zich wel voor op invallen. Sinds 1875 werden manoeuvres gehouden. Het voordeel was dat men kon oefenen op onbekend terrein. Het nadeel was dat de soldaten opeens buiten hun kazernes kwamen. En steevast ging er van alles mis. Materieel dat niet werkte, uitgeputte militairen, etc. In 1922 werd zelfs met scherp geschoten in plaats van met losse flodders! Een hele band kogels werd er bij een oefening in Amby doorheen gejaagd. Dat er geen doden waren gevallen kwam door de onervarenheid van de schutter want hij richtte wel op zijn kameraden... De pers én de tweede kamer hielden de manoeuvres nauwlettend in de gaten. Achteraf vonden grondige evaluaties plaats in de Tweede Kamer. Ook bij deze manoeuvre rond Amby was er volop aandacht van de pers en hooggeplaatste lieden. De krijgsmacht werd toegesproken door de burgemeester van Maastricht en ook het Koninklijk Huis was aanwezig.

De Manoeuvre op 23 september

Bij de oefening op 23 september was de situatie als volgt. Maastricht was reeds bezet door de 'vijand' (de westelijke troepen). De oostelijke troepen houden zich op rond Aken. Deze oostelijke troepen besloten in te grijpen nadat zij vernamen dat Wijck bezet was door de westelijke troepen op 22 september. De oostelijke troepen wil Maastricht bevrijden vanuit het Gulpen en Valkenburg. Echter,eene tamelijke sterke stelling vond hij (de oostelijke troepen) echter in den oostrand van de dorpen Heer en Amby met een vooruitgeschoven post bij Withuishof. Dit verklaart de schade aan landerijen rondom de Bergerstraat. Hier was een confrontatie tussen de westelijke en oostelijke troepen! De krant schrijft verder dat "het bedekte terrein van de dorpen" ruimschoots gelegenheid gaf om reserves op te stellen of te verplaatsen. Het schootsveld (het veld rondom de Withuishof) was open, maar vanaf Berg konden de oostelijke troepen kanonnen opstellen "van waaruit de dorpen Ambij en Heer, alsmede de tusschen gelegen gehuchten Bergerstraat en Scharn op werkzamen kanonafstand konden worden beschoten." Omdat het gevecht voortduurde bij de Withuishof besloten de oostelijke troepen om via een omweg in het bezette Maastricht te komen. Via de "Heidebuurt" (Ambyerheide) werd Amby bereikt en ingenomen. De trompet schalde over de velden van de Ambyerheide. Het programma zat erop. En de 'vermoeide soldaten' konden hun dorst lessen met het bier dat hen gratis door dhr. Rutten en Regout werd verstrekt. Door 'de oostelingen' werd Withuishof ingenomen en ook Heer. Amby voorlopig niet.

Bovenstaand verhaal klinkt heel heftig. Maar tijdens zo'n oefening ging het er toch anders aan toe, aldus de krant in 1901. Het was in die jaren alleen veilig om met losse flodders te schieten als men tussen de schoten in 5 minuten pauzeerden (om het gevaar op exploderen van het wapen te voorkomen). Daarbij was de afstand tussen de oostelijke en westelijke troepen zo groot (2 à 3 km) dat de leider of scheidsrechter een troep erop moest attenderen dat ze onder schot lagen. Toch was het niet helemaal zonder gevaar. De oefeningen werden door "duizenden en duizenden" inwoners van de omliggende dorpen en Maastricht gaande geslagen, vooral rond de Withuishof waar het spel een "kwaadaardig karakter kreeg". Volgens de krant verleenden de omwonenden toestemming aan het leger om van hun landerijen gebruik te maken.

Het gevolg…

De veldoefening verliep niet helemaal zoals het hoorde. Achteraf bleek er veel schade te zijn aan de landerijen waar de oefening plaatsvond. De getroffen eigenaren uit Amby stelden een “staat van aangerichte schade” op. Met als doel deze schade te declareren bij de overheid. Of dit is gelukt, is onbekend. De schade bedroeg 201,50 gulden. Naar de maatstaven van vandaag de dag zou dit ongeveer 3000 euro zijn. 14 inwoners (waaronder de gemeente Amby zelf) dienden een declaratie in. De schade was vooral toegebracht aan landerijen aan de Bergerstraat, in mindere mate ook op andere plaatsen in Amby. Hagen moesten het ontgelden, maar vooral de gewassen leden veel schade. Met name “Veldslade” spinazie, wortelen, aardappelen en klaver.

Overzicht van de geleden schade ten gevolgde van de veldoefening van het Nederlandse leger in 1901