Urania, kunstnijverheid aan de Scharnerweg te Amby

Uit Amiepedia
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Dia van de Urania-fabriek genomen in de jaren 1970. Op de achtergrond de huizen aan de Karolingenstraat in het Wittevrouwenveld.
Kaartje uit 2022 met centraal in het gele kader (beneden) de locatie van de fabriek. Klik op de afbeelding om te vergroten.

Op 24 november 1902 werd door ingenieur Hubert Dieudonné Frederik Regout (roepnaam Frits) de naamloze vennootschap ‘Kunstzinn’ opgericht, samen met de Oostenrijker Karl Watzal, zijn vennoot. Deze wordt in de stukken ‘werkmeester’ genoemd. Frits, de kleinzoon van Sphinx-oprichter Petrus Regout, had enige jaren eerder zijn zes hectaren grote porseleinfabriek in Limmel (destijds gemeente Meerssen) verkocht aan een familielid en vanwege het concurrentiebeding was het hem niet toegestaan elders opnieuw een porseleinfabriek op te richten. Hij legde zich toe op het produceren van tinnen luxegoederen in zijn fabriek, Urania een stukje kunstnijverheid aan de Scharnerweg in Amby. Dit deel van de Scharnerweg was lange tijd Amby’s grondgebied. In 1920 werd het, samen met het Wittevrouwenveld, geannexeerd door Maastricht.

Art Nouveau

Voorwerpen van gegoten tin waren in de mode en de vormgeving was typisch Art Nouveau, ook wel Jugendstil genoemd, met zwierige vormen en versieringen geïnspireerd door de natuur. In Duitsland werd het materiaal ‘Silberzinn’ genoemd vanwege de fraaie glans. Tin werd gemengd met een percentage antimoon, dat zorgde voor extra hardheid en sterkte. Bovendien heeft deze legering de eigenschap iets uit te zetten tijdens de afkoeling, zodat het metaal zich in alle vormen van de mal drukt, hetgeen zorgt voor een mooie detaillering van het tinnen voorwerp. Het is zeer waarschijnlijk dat deze kennis werd ingehuurd en ontwerpen van de producten werden aangekocht. Het gieten van tinnen voorwerpen was namelijk niet eenvoudig.

Urania fabriceerde luxe tinnen gebruiksvoorwerpen en dit zijn gewilde verzamelobjecten vandaag de dag.
Woonhuis uit 1899 aan de Scharnerweg 30 waar tussen 1903-1909 dhr. Watzal met zijn gezin en schoonfamilie woonde. Na 1909 vertrokken zij naar Keulen.
Een ouderwetse plantenbak, destijds jardinière genoemd. Met glazen binnenbak. Het Urania nummer 1239 dat aan de onderzijde is ingeslagen, duidt op het productiejaar 1905.



Urania

In december 1902, nog voor de start van de productie in de fabriek werd er een vertegenwoordiger gezocht. Leuk detail, hij moest 4x per jaar het ‘geheele land’ afreizen met zijn waar. Vandaag de dag een peulenschil maar in 1902 een behoorlijke uitdaging.
Inschrijving in het Kadaster: “Maastricht de Naaml. Vennotschap “Kunstzinn (Kunsttin)”

In een weiland gelegen aan de Scharnerweg werd een fabriek gebouwd, ten oosten van de huidige Eburonenweg. De achterzijde van de fabriek grensde aan een weiland waar omstreeks 1952 de Tuinwijk van het Wittevrouwenveld zou ontstaan. Aan de voorzijde bevond zich een royaal bouwterrein met een brede doorgang naar de Scharnerweg, met uitzicht op de Heerdergroenweg. De productie werd in 1903 opgestart. In dat zelfde jaar werd op 5 mei dr. Emile Herman uit Valkenburg de derde vennoot. Op 10 december 1903 werd de naam van de N.V. veranderd in ‘Urania’. De vennoten Watzal en Herman worden niet genoemd. Urania had al snel een verkooppunt in de Spilstraat te Maastricht, maar ook in Aken en Berlijn.

De kwaliteit van de producten was hoog en tot op de dag van vandaag zijn er wereldwijd verzamelaars op zoek naar deze kunstzinnige tinnen voorwerpen. Urania heeft niet lang bestaan; de kunststroming Art Nouveau raakte uit de mode en al in november 1906 vertrok oprichter Frits Regout naar Brussel om daar te gaan werken. Op hoge leeftijd werkte hij nog een tijdje voor de porseleinfabriek Mosa, voordat hij op 78-jarige leeftijd kinderloos overleed in Gouda. Medevennoot Emile Herman, destijds een bekende arts in Valkenburg, overleed op 55-jarige leeftijd op 2 december 1907.

Uitsnede uit een kaart uit 1920 met daarop het deel van Amby dat geannexeerd werd door Maastricht. De Scharnerweg is duidelijk herkenbaar; boven de vork met de Bergerstraat en beneden Huize Providentia, op het terrein waar nu de supermarkt Albert Heijn gevestigd is. De fabriek ligt in het midden links van de letter F, niet in de rooilijn maar zo ver mogelijk naar achteren. De Eburonenweg ontbreekt, deze moest nog worden aangelegd.

Vanaf het voorjaar 1910 wordt duidelijk dat de fabriek niet meer lang zal bestaan; er verschijnen advertenties in de kranten met aankondigingen van de uitverkoop, die duurde tot 24 december. Ook wordt de fabriek per “1 juli of later” te koop of te huur aangeboden wegens liquidatie. In 1911 wordt de fabriek verkocht aan mevrouw Antonia Herman-Coenen; de weduwe van vennoot dr. Emile Herman.

‘Likwidatie’ van de stoomfabriek Urania in 1910
Om de fabriek op te richten was een hinderwetvergunning nodig, afgegeven door de gemeente Amby in maart 1903. Hieraan konden voorwaarden worden gesteld. Mogelijk heeft dit ertoe geleid dat de fabriek niet tussen de huizen aan de straatzijde maar achterop het perceel werd gebouwd. Dat was een stuk veiliger en vanwege de grotere afstand beperkte dit de geluidhinder voor omwonenden. De arbeidsinspectie werd echter niet tijdig geïnformeerd over dit voornemen tot het oprichten van een fabriek en tikte de gemeente Amby op haar vingers.

Wasscherij Stomerij Ververij Urania

Al in december 1910, kort na de bedrijfsbeëindiging van Urania,werd het fabriekje gehuurd door Emile Nederveen uit Gulpen. In navolging van zijn vader (Wasscherij Nederveen, aan de Rijksweg in Gulpen) begon hij een stomerij. Hij noemde het bedrijf…Urania! Zo wist iedereen waar het lag, want het vermelden van huisnummers was destijds niet vanzelfsprekend, hetgeen begrijpelijk is als je ziet hoe in die tijd de nummers steeds veranderd werden als gevolg van de huizenbouw en de aanleg van nieuwe wegen. Een voorbeeld: Scharnerweg 1 was vroeger Café-Restaurant Soons, gelegen voor de huidige Koepelkerk en tegenwoordig is Scharnerweg 1 het vrijstaande huis bij de grenspaal ‘Heer’ aan het begin van de Wethouder van Caldenborghlaan. Van de wasserij is in die jaren niets bekend, behalve dat Emile Nederveen regelmatig adverteerde in de krant. In 1913 verhuisde de stomerij naar de Hoogbrugstraat 15 in Wijck. Niet toevallig, want dit pand was sinds 19 november 1906 in gebruik bij Carrosserie Jean Stegen, de volgende bezitter van de Uraniafabriek!

Advertentie uit 1910. De nieuwe stoomververij nam de bestaande naam Urania over die bekend was bij de mensen.
Advertentie uit 1911.


Maastrichtsche Carrosseriefabriek N.V.

Na de aankoop door Jean Stegen werd de fabriek in 1914 iets vergroot, vooral aan de achterzijde. De carrosseriefabriek had kennelijk meer ruimte nodig. In 1914 bestonden geïmporteerde auto’s slechts uit een los chassis met motor, vier wielen en een stuur. Zo’n rijdend chassis werd dan opgehaald in Rotterdam en vervolgens door een werknemer over de provinciale wegen naar Maastricht gebracht. De chauffeur, zittend op een keukenstoel achter het stuurwiel, was overgeleverd aan de weergoden. Dit vertelde lang geleden de destijds 90-jarige heer H. Vrancken uit Scharn, die dit werk gedaan heeft. Het onderstel werd vervolgens door de carrosseriefabriek voorzien van een koetswerk en bijbehorend interieur.

Advertentie uit 1916 van de Maastrichtsche Carrosseriefabriek







Aankondiging van de opening van de broodfabriek “de Kroon” uit 1918.

Centrale Broodfabriek De Kroon

Al in mei 1918 zien we berichten in de krant verschijnen over de opening van broodfabriek De Kroon; een samenwerking van enkele bakkers uit de regio, die voortaan het brood geleverd krijgen van de fabriek aan de Scharnerweg. Het bestaande fabrieksgebouw schijnt ruim genoeg te zijn geweest voor deze activiteiten, want er wordt niets meer aan veranderd. In 1925 verkoopt De Kroon zeven bouwpercelen gelegen aan de Scharnerweg, met uitzondering van het perceel met huisnummer 82, waar de inrit naar de fabriek gesitueerd is. Enkele jaren later worden door De Kroon vier woonhuizen aan de Eburonenweg gebouwd (huisnummers 51-53-55-57) en daarna verhuurd. Deze broodfabriek is het bedrijf dat verreweg het langst gevestigd is op deze locatie; namelijk vanaf 1918 tot de bedrijfsbeëindiging in 1971.

Foto uit omstreeks jaren ’30, en nu, van het huidige pand Scharnerweg 80 met op de achtergrond de contouren van de broodfabriek de Kroon. Let vooral op hoe landelijk de fabriek destijds was gelegen!
In 1971 komt het oude fabriekspand op de markt voor 135.000 gulden.










Advertentie uit 1947 van de firma Van Aubel gevestigd aan de Eburonenweg en praktisch buren van de fabriek.

Drankenhandel Van Aubel koopt het terrein

Het familiebedrijf Van Aubel is al generaties lang zakelijk actief in de Eburonenweg. In 1971 koopt Hubertus Van Aubel het perceel en wordt de voormalige fabriek en het terrein als opslagruimte gebruikt. Ook worden er garageboxen verhuurd aan omwonenden. Dhr. Marc van Berlo vertelt: “Een van de omwonenden was mijn vader, die op twee momenten foto’s gemaakt heeft van het fabrieksgebouw. De eerste foto is naar schatting uit 1974. De fabriek is dan nog geheel intact. Zo krijgen we een goede indruk van de Uraniafabriek die Frits Regout in 1903 liet bouwen! De andere foto toont de sloop enkele jaren later. Tijdens het digitaliseren van oude dia’s kwam ik ze tegen: zover ik weet de enige foto’s die van de fabriek bewaard zijn gebleven.”

Laatste hoofdstuk?

Aangezien we inmiddels de tijdsgrens van beide annexaties ruim gepasseerd zijn, wordt het vervolg van deze geschiedenis van dit stukje Amby kort samengevat. Tussen 1980 en 1983 was het terrein eigendom van Warps Essers Piano’s. De nieuw gebouwde fabriekshal, op enkele tientallen meters gelegen van de inmiddels gesloopte Urania fabriek, werd echter niet - of slechts heel kort - in gebruik genomen; een spuitinrichting tussen de woonhuizen werd verboden. Warps bouwde wel het huis gelegen aan de Scharnerweg 82, zodat de oorspronkelijke toegangsweg tot het fabrieksterrein vanaf de Scharnerweg kwam te vervallen. In 1983 kocht de familie Van Aubel het terrein opnieuw. Zijn de sporen van de oude fabriek nu helemaal uitgewist? Behalve de foto’s en kadastrale kaarten bestaat er nog een gedeelte van de achtermuur van het fabrieksgebouw. Deze witte muur dient als erfafscheiding van het terrein en is zichtbaar vanaf de oprit naast het woonhuis van Eburonenweg 35. De bedrijfsadministratie en alle documenten van Urania zijn verloren gegaan. Er bestaan slechts nog een oude factuur en een enkele enveloppe. Maar de fraaie tinnen voorwerpen zullen nog heel lang getuigen van de bedrijvigheid in dit bijzondere stukje Amby.

Dia van de sloop genomen in de jaren ’70. Een stukje industriële geschiedenis verdween definitief uit het straatbeeld.

Trivia

• Lees hier meer over de oude grenzen van Amby

• Iets verderop aan de Scharnerweg, in het uiterste puntje van de toenmalige gemeente Amby, lag Appelciderfabriek Dona Mosae