De eerste meisjesschool van Amby

Uit Amiepedia
Versie door Chrit Damoiseaux (overleg | bijdragen) op 14 jul 2023 om 13:50 (Versie 12638 van Chrit Damoiseaux (overleg) ongedaan gemaakt)
(wijz) ← Oudere versie | Huidige versie (wijz) | Nieuwere versie → (wijz)
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Deze foto is niet in Amby gemaakt, maar het had evengoed wel zo kunnen zijn. We zien kleuters met zusters van dezelfde orde (Filles de la Sagesse).

Vele generaties Ambyse vrouwen hebben er hun kindertijd doorgebracht: op de meisjesschool, gelegen in de toenmalige Kloosterstraat (nu: Longinastraat) en gerund door de zusters Franciscanessen van St. Joseph. Maar voordat dit gebouw er stond was er enkele jaren een ander gebouw in gebruik als meisjesschool. Deze school werd eveneens bestierd door zusters, maar van een andere orde: Les Filles de la Sagesse (De Dochters van Wijsheid). Verdreven vanuit Frankrijk kwamen zij hier in ons Amby terecht. Lees hier meer over de eerste meisjesschool van Amby.

Het eerste openbare schoolgebouw van Amby. Foto genomen in 1920 toen het gebouw in gebruik was als raadhuis.

Het onderwijs in Amby rond 1900

We springen even terug in de tijd: naar 1900. Amby bestond uit 1162 zielen en iets meer dan 100 schoolgaande kinderen. De kinderen gingen allemaal, jongens én meisjes samen, naar een en dezelfde school in het oude schoolgebouw. Dat is waar nu Scouting Amby en het Parochiecentrum in gevestigd is. Voor de duidelijkheid: de jongensschool die ernaast lag was in 1900 nog niet gebouwd. De lagere school was toen nog niet katholiek en dus openbaar; dat had met subsidies te maken. Bijzondere scholen, waaronder katholieke scholen, werden niet gesubsidieerd.

De Franse Minister Ferry voerde wetten in waarbij religieuzen geen onderwijs meer mochten geven.

Gevluchte nonnen en broeders

Limburg was natuurlijk een katholieke provincie. De diepgelovige Ambynezen zagen niet zoveel in openbaar onderwijs en hielden vast aan wat pastoor hen vertelde. Een eigen katholieke school, dat zou toch mooi zijn. De tijd was er rijp voor… Immers, na eeuwenlange onderdrukking van de katholieke kerk, was deze aan een opmars begonnen: “het Rijke Roomsche Leven”. De nieuwe grondwet en de onderwijswet zorgden beetje bij beetje voor meer gelijkheid in de loop van de 19e eeuw. De katholieke kerk trad letterlijk steeds meer naar buiten en drukte haar stempel op het hele leven. Denk maar eens aan de vele harmonieën en zangkoren die rond deze tijd werden opgericht onder toeziend oog van de kerk.

Toch is het niet zozeer “het Rijke Roomsche Leven” waardoor er een katholieke school in Amby kwam, maar eerder de politieke ontwikkelingen in het buitenland. Rond 1870 begon in Duitsland de Kulturkampf, een strijd tegen de katholieke kerk. Kanselier Bismarck was bang dat het katholieke geloof het protestantse zou onderdrukken. Het gevolg was dat veel kloosterorden Duitsland ontvluchtten en onder meer in het katholieke Limburg neerstreken. In Frankrijk was iets soortgelijks aan de hand. Sinds de oprichting van de Republiek Frankrijk in 1870 verloor de kerk haar invloed in dit van oorsprong katholieke land. Het land werd geregeerd door liberalen die sterke ambassadeurs waren van de wetenschap en niet veel ophadden met geloofszaken. De kerk werd zelfs tot vijand betiteld. De Franse minister van onderwijs Ferry voerde baanbrekende wetten door. Het onderwijs werd gratis en voor iedereen toegankelijk, maar wel ontdaan van elke vorm van religie. Enkele jaren later, in 1905 werd een wet doorgevoerd, die de kerk en staat scheidde van elkaar. Er was weliswaar geloofsvrijheid, maar alleen binnenshuis. De kerk had verloren van de staat. In de jaren van de fin de siècle (aan het einde van de 19e eeuw) stroomden de kloosters in Frankrijk leeg. Veel kloosterlingen trokken als banneling naar het noorden, naar België en zuidelijk Nederland. Hier werden veel scholen opgericht door de zusters en broeders. Hoe fanatiek hier het katholieke geloof belijd werd was ongekend, zelfs voor deze Franse kloosterlingen.

Onder toeziend oog van de nieuwsgierige jeugd wordt een Franse kloosterorde verdreven uit Frankrijk in 1908. Deze verdrijvingen waren aan de orde van de dag. Huis en haard lieten de nonnen achter, op zoek naar een plek waar ze welkom waren.

Maar deze “invasie” van kloosterordes zorgde voor bezorgde blikken vanuit het protestantse Den Haag. Er werd op hoog en laag niveau heftig gediscussieerd over de wenselijkheid van deze kloosterordes, die onderwijs gaven en zieken verzorgden. Desondanks zag de katholieke bevolking de kloosterlingen graag komen. Pastoor was er blij mee en dus de inwoners ook.

De eerste kleuterschool in Amby

In december 1902 wordt bekend gemaakt dat zusters naar Amby komen. Het zal evenwel nog even duren voordat het zo ver was. De Tiendschuur is een andere benaming voor Hagenhof.
Glasfoto uit begin 1900, mogelijk uit de periode dat de zusters hier woonden in het herenhuis (hoog gedeelte).

Eén van de verdreven kloosters waren Les soeurs Filles de la Sagesse, oftewel De Dochters der Wijsheid. Sinds 1881 waren zij al in Limburg actief; een deel van deze kloosterorde kwam in Schimmert terecht (Op de Bies). Het was een grote kloosterorde en een aantal zusters bleef achter in Frankrijk. In mei 1903, toen het verdrijven van de zusters in Frankrijk weer toenam, komt een nieuwe groep nonnen in Limburg aan. Moederoverste soeur Anne des Anges Benoit betrekt in die maand met drie medezusters, soeur Saint Mathieu, soeur Louise Hélène en zuster Souren (wiens kloosternaam helaas onbekend is) de Hagenhof. In het herenhuis vonden de zusters een waardige verblijfsplek en het oude koetsgebouw kon, volgens de overlevering, plaats bieden aan een nieuw schooltje. Nog in hetzelfde jaar wordt een “bewaarschool” (kleuterschool) gesticht. Met succes: in het eerste jaar vinden 68 kleuters de weg naar de nonnen. Het merendeel was meisjes; waarschijnlijk waren de dorpelingen van mening dat zusters het beste meisjes konden onderrichten. Het succes zal ongetwijfeld ook komen doordat de drie zusters die in het kielzog van moederoverste Benoit meekwamen, Limburgs waren. Zij spraken dus naast het Frans ook Nederlands en, niet onbelangrijk, dialect. Een jaar later vertrekt Soeur Saint Mathieu en wordt opgevolgd door twee Franse zusters: soeur Marie de la Province en soeur Saint Namaze. Het aantal zusters blijft groeien, want na het vertrek van soeur Marie de la Province komen in augustus 1905 drie nieuwe zusters (twee Franse en een Zwitserse) naar de Hagenhof.

Hier zien we de loopbaan van zuster Aimée de Saint Florentin (Angèle Louise Bobillier-Chaumont). Op 5 augustus is ze naar Amby vertrokken zoals we lezen. Het valt op - en niet alleen bij haar - dat de zusters vaak van klooster veranderden. Het stichten van nieuwe kloosters en de verdrijving uit Frankrijk zal hieraan hebben bijgedragen.

Het moederklooster in de Vendée hield heel nauwkeurig het wel en wee van de kloosterlingen bij.

Overzicht van de zusters woonachtig en werkzaam op de Hagenhof met hun kloosternaam:

Achternaam Doopnamen Kloosternaam
Toussaint Emilie Maria Adrienne Soeur Marie de la Providence
Benoit Marie Magdeleine Soeur Anne des Anges
Pluymakers Maria Ida Roza Soeur Isabelle Marie
Gauvry Marie Georgette Soeur Saint Namaze
Wouters Maria Anna Soeur Saint Mathieu
Weerts Marie Cornélie Hubertine Soeur Louise Hélène
Bobillier-Chaumont Angèle Louise Soeur Aimée de Saint Florentin
Bourré Germaine Antoinette Soeur Saint Sylvéric
Souren Judith Hélène Kloosternaam onbekend
Foto uit 1923 genomen bij een weeshuis in Frankrijk, waarop de traditionele kledij van de Filles de la Sagesse te zien is met de markante kappen. Zo zullen zij ook door Amby hebben gelopen.
In Schimmert vond in 1910 in de gemeenteraad een discussie plaats over het subsidiëren van een ‘bewaarschool’ van de zusters aldaar. De spreker vroeg zich af wat het nut was van een kleuterschool. Hem werd er op gewezen dat de gesubsidieerde kleuterschool van Amby als een zegen werd beschouwd.
In 1950 vierde Soeur Hélène haar 50-jarig jubileum als zuster. Na het vertrek van de kloosterorde uit Amby is zij tot 1943 kleuterjuffrouw geweest in Meerssen en Rothem.

De volgende stap, een meisjesschool

Na het eerste succesvolle jaar openen de zusters in 1904 naast de kleuterschool ook een lagere school voor meisjes in de leeftijd van 6 en 7 jaar.

De kleuterschool blijft in de jaren tussen 1903-1906 ongeveer 60 leerlingen tellen, waaronder steeds meer jongens. De school werd bestierd door een onderwijzeres en een helpster. Het succes van de bewaarschool werd onderstreept door de subsidie die ze ontvingen vanuit de gemeente. Naast de 'bewaarschool' gaan de nonnen ook les geven aan meisjes van 6 en 7 jaar, waarbij niet uitgesloten is dat de leeftijdgrens later opgerekt werd. In 1905 waren er 52 meisjes die hier les kregen, naast 66 kleuters. Omdat de zusters niet bevoegd waren om lager onderwijs te geven, namen zij onderwijzeressen aan. Als eerste werd in september 1904 de Maastrichtse juffrouw Caenen aangenomen, die hier ook onderdak vond bij de zusters. In januari 1905 vertrok zij en werd ze opgevolgd door juffrouw Thielen (januari 1905- juli 1905). Na háár vertrek kwamen twee nieuwe onderwijzeressen: juffrouw Heijnens en juffrouw Schmitt. De laatst genoemde werd hoofdonderwijzeres en zou later ook mee overstappen naar de nieuwe school in de Longinastraat.

Het succes van de zusterschool had zeker gevolgen voor de openbare lagere school, waar sinds de komst van de nonnen een leegloop was van meisjes. Elk jaar nam het aantal meisjes af. Zodoende werd daar de vrouwelijke leerkracht overbodig en werd ze ontslagen. Dat de komst van kloosterordes naar Limburg de zittende leerkrachten ondermijnden was op nationaal niveau een grote zorg, maar men dacht dat dat uiteindelijk wel mee zou vallen. In Amby zien we dat de komst van de nonnen wel zeker banen in het reguliere onderwijs heeft gekost.

In september 1905 wordt er verontrust gereageerd op de nieuwe meisjesschool in Amby. Vanuit de regering werd telkens gezegd dat het niet zo’n vaart zou lopen met die vreemde kloosters in Limburg en Brabant. Die nonnen zouden wel weer terugkeren naar Frankrijk en Duitsland. Dit bleek echter niet het geval.

Ondanks alle landelijke ophef rondom de nieuwe kloosterscholen werden deze wél gesubsidieerd. De gemeente verstrekte subsidie aan de kleuterschool en van rechtswege kreeg de lagere school een tegemoetkoming in de personeelskosten. Dit stond vastgelegd in de gewijzigde onderwijswetten uit 1905. Voor die tijd moesten bijzondere scholen zichzelf bedruipen. Het zal geen toeval zijn dat de inkt van de nieuwe wet nog niet droog was en er in Amby een extra onderwijzeres bijkwam.

De komst van de zusters betekende een groei in het aantal schoolgaande kinderen. Ging voorheen ongeveer 9% van de bevolking naar school, in de jaren 1904-1905 was dit ruim 17%. Het leerlingenaantal op de reguliere openbare school nam weliswaar iets af (ongeveer 15 leerlingen), maar het gros van de leerlingen van de zusterschool was niet eerder naar school gegaan, voornamelijk omdat het fenomeen “kleuterschool” nieuw was in Amby. In april 1906 viel het doek voor de zusters De la Sagesse en eindigde de school in de Hagenhof. De school was uit haar voegen gegroeid. Aan de Kloosterstraat zou een nieuwe, veel grotere school verrijzen.

In 1905 krijgt het bijzonder onderwijs (waaronder katholieke scholen) voor het eerst een bijdrage vanuit het rijk. De rijksbijdrage, een politiek hangijzer, was een kleine tegemoetkoming (minimumloon voor het onderwijzend personeel)
Aankondiging uit 1905 dat er een nieuw klooster met school gebouwd zou worden, bestemd voor Les Filles de la Sagesse. Blijkbaar zijn de plannen later gewijzigd, want in 1906 betrokken de zusters Franciscanessen het nieuwe klooster aan de Kloosterstraat. Maar daarover in een ander artikel meer.

Vandaag de dag herinnert niets meer aan het schooltje van de Dochters der Wijsheid. Of toch wel? Volgens de overlevering is de bel in het torentje op het dak een relikwie die dienst deed als schoolbel.

Het herenhuis van de Hagenhof in 1967. Volgens overlevering was de school in “de remise” gevestigd (het koetshuis achter het herenhuis, op de tweede foto goed te zien). De zusters zelf woonden in het woongedeelte (foto 1) samen met de onderwijzeressen.

Het herenhuis van de Hagenhof in 1967. Volgens overlevering was de school in “de remise” gevestigd (het koetshuis achter het herenhuis, op de tweede foto goed te zien). De zusters zelf woonden in het woongedeelte (foto 1) samen met de onderwijzeressen.

Aanzicht van de huidige situatie van het herenhuis met remise na de restauratie in de jaren 1990. “Tussen de rode lijnen (van links geteld het 3e en 4e raam) was naar waarschijnlijkheid het schooltje gevestigd”, aldus de eigenaar dhr. Coppes. Dit was namelijk de enige plek in de remise met daglicht.

Trivia

Wie waren die Franse nonnen eigenlijk? In 1713 is de congregatie Les Filles de la Sagesse in La Rochelle, Frankrijk, gesticht als vrouwelijke tak van de mannelijke orde van Montfortanen. Al vanaf het prille begin houden ze zich bezig met het geven van onderwijs en zorg voor armen en zieken. In 1880 werden ze Frankrijk uitgezet en streken ze neer in o.a. Schimmert. De zusters die in Amby werkzaam waren kwamen niet uit het klooster in Schimmert, maar het is logisch dat het bestuur van het klooster vanuit Schimmert in de omgeving zocht naar geschikte verblijfplaatsen voor hun medezusters op de vlucht. Ze vonden deze plekken o.a. in Meerssen en Amby. Waarom ze uiteindelijk uit Amby vertrokken is nooit duidelijk geworden. In Meerssen en Schimmert zijn ze wel langere tijd gebleven. Klik op de volgende linken voor meer informatie over het betreffende onderwerp:

Onderwijs in Amby vóór de Franse tijd

Het eerste openbare schoolgebouw in Amby

De Hagenhof anno 2023 met trots op het dak de gerestaureerde klok (bel) die ook daadwerkelijk regelmatig van zich laat horen.

De Hagenhof anno 2023 met trots op het dak de gerestaureerde klok (bel) die ook daadwerkelijk regelmatig van zich laat horen.